i 
 

UHAKIKI WA WAANDISHI WA JINSIA TOFAUTI WANAVYOANGAZIA 

UKANDAMIZAJI WA KIJAMII KATIKA RIWAYA ZA MAISHA KITENDAWILI (JOHN 

HABWE: 2007) NA CHOZI LA HERI (ASSUMPTA MATEI: 2017) 

 

NA 

Maingi Nkoroi Nancy 

 

 

 

Tasnifu hii imetolewa ili kutosheleza baadhi ya mahitaji ya shahada ya uzamili (MA) 

katika Chuo Kikuu cha Mount Kenya 

Machi 2024 

  

 

 

 

 

 



 

 
 

ii 
 

  

UNGAMO 

Tasnifu hii ni kazi yangu binafsi na haijatolewa kwa mahitaji ya shahada katika chuo kikuu 

kingine. 

______M. N. N__________________                        _____03 – 03 - 2024______________ 

SAHIHI                                                                                                  TAREHE 

MAINGI NKOROI NANCY 

Tasnifu hii imetolewa kutahiniwa kwa idhini yangu kama msimamizi aliyeteuliwa na Chuo 

Kikuu cha Mount Kenya. 

 ____________________________                                          ______05/03/2024_________ 

SAHIHI                                                                                                  TAREHE 

DKT. JACKLINE N. MURIMI 

CHUO KIKUU CHA TOM MBOYA 

 

 

 

 

 



 

 
 

iii 
 

IKISIRI 

IKISIRI 

Katika utafiti huu tumehakiki jinsi waandishi wa kiume na kike wanavyoangazia ukandamizaji wa 

kijinsia katika jamii kwa kurejelea riwaya za Chozi la Heri (Assumpta K. Matei) na Maisha 

Kitendawili (John Habwe).  Utafiti huu unachunguza na kuchanganua kwa misingi ya kijinsia jinsi 

wahusika mbalimbali wanavyotengwa na kukandamizwa na jamii. Aidha, utafiti umechanganua 

jinsi waliotengwa na kukandamizwa na jamii wanavyosawiriwa katika macho ya waandishi wa 

kiume na wa kike. Isitoshe mapendekezo ya utatuzi wa matatizo haya yamedokezwa kwa kurejelea 

waandishi John Habwe na Assumpta K. Matei. Imebainika kuwa John Habwe amesawiri jinsia ya 

kike kama jinsia inayokandamizwa zaidi mikononi mwa yule wa kiume tofauti na Assumpta Matei 

ambaye ameangazia jinsia ya kiume kama jinsia iliyo na matatizo mengi ikilinganishwa na ile ya 

kike. Utafiti huu, uliongozwa na nadharia ya Jinsia - Hakiki iliyoasisiwa na mfeministi Showalter 

Elaine katika mwaka wa 1840. Nadharia hii hutumiwa kuhakiki kazi za kifasihi zilizoandikwa na 

watunzi wa jinsia tofauti tofauti. Data ya utafiti huu ilikusanywa kwa kutumia mbinu tatu mathalan 

utafiti wa maktabani ambapo tulisoma vitabu, majarida, matini na magazeti mbalimbali ili 

kukusanya data yetu. Pia tumesoma maandishi mbalimbali yanayolenga mada yetu hasa yale 

yaliyoandikwa na jinsia ya kiume na kike kuhusu ukandamizaji. Zaidi ya hayo, tumesakura 

mtandao ili kuweza kuelewa zaidi kuhusu kipengele cha ukandamizaji katika jamii. Tumetumia 

uteuzi wa sampuli wa kiamksudi katika kuteua riwaya ya Maisha Kitendawili na Chozi la Heri. 

Riwaya hizi mbili zimeandikwa na watunzi mwanamume na mwanamke ambao ni watunzi wa 

kazi za Kiswahili nchini Kenya. Tulikusanya data yetu kutoka kwa riwaya ya Maisha Kitendawili 

na Chozi la Heri.  Aidha, tulipata data yetu kutoka mtandaoni, vitabuni, makala, maktabani na 

kwenye tasnifu. Tuliichanganua data yetu kwa kutumia maelezo na tarakimu, maelezo na 

ufafanuzi kuwasilisha data. Data hii ilitusaidia kutathmini kama waandishi wa jinsia ya kiume na 

kike wanaangazia masuala ya ukandamizaji kwa njia sawa ama kwa njia tofauti. Utafiti huu 

unanuiwa kunamfaa mwanafasihi katika kupata maarifa na uzoefu wa uhakiki kuhusu mwanajamii 

aliyetengwa na kuelewa kwa undani kazi mbalimbali zinazoangazia utetezi wa jinsia mbalimbali 

zilizotengwa katika jamii. Kazi hii vilevile inatusaidia katika kuangazia na kuweka wazi namna 

ambavyo waandishi wa kike na wa kiume wanavyochangia katika kushughulikia masuala ya 

ukandamizaji wa jinsia mbalimbali na mambo yanayohusu jamii tunamoishi. Isitoshe, utafiti huu 

unachangia katika kutoa suluhu ya namna mbalimbali za kushughulikia suala la kukandamizwa 

kwa jinsia mbalimbali.  

 

 

 

 

 

 



 

 
 

iv 
 

ABSTRACT 

This research has analysed how male and female writers highilight social oppression as shown in 

Maisha Kitendawili (John Habwe) and Chozi la Heri (Assumpta K. Matei). Specifically, this study 

has examined how various characters are marginalized and oppressed by society.  This research is 

based on gender analysis on how different genders are seggragated and oppressed on equal 

measure by the society. This research has been guided by the tenets of the Gender Critique Theory 

that was put forth by Showalter Elaine (1840). This research has utilized quantitative methods. 

The data was collected by way of intensive reading of books, journals, online, papers and 

unpublished thesis related to the topic of research. Purposive sampling has been employed in this 

study. The data collected has been categorized, analyzed and explained and illustrated statistically 

in relation to the tenets of the theories and the objectives of the study. After analyzing the data, the 

findings have been presented through explanations, descriptive statistics and a summary given 

thereafter. The research findings have been able to utilize assess to whether male and female 

writers cover issues of oppression in the same way or in different ways. The research has come 

into conclusion that male writer John Habwe has potrayed female characters as oppressed more by 

their male counterparts as compared to those in Assumpta Matei’s novel. The writer Assumpta 

Matei has potrayed male character as a character who is facing a lot of oppression in the society 

as compared to the female character. As mentioned above the male writer has shown in his writing 

that the felame characters are oppressed more by their male counterparts as compared to the female 

writer who has shown the male character as a character who is being oppressed more by the society. 

This research is intended to benefit literature scholars to gain knowledge and expertise in analyzing 

issues pertaining to societal oppression in different works. This work also helps us to get a clear 

view of how male and female writers address social oppression and different issues affecting their 

societies. This research has offered solution on how to deal with different oppression affecting 

both male and female characters in the society. 

  

 

 

 

 

 

 

 



 

 
 

v 
 

TABARUKU 

Tasnifu hii naitabarukia wazazi wangu Albano Maingi na Jacinta Maingi, mume wangu mpendwa 

Lawrence Kirimi pamoja na wanangu Wayne Karani na Ariana Kinya. 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 



 

 
 

vi 
 

SHUKRANI 

Kwanza ninatoa shukrani zangu za dhati kwa Maulana kwa kuniwezesha kukamilisha kazi hii. 

Vilevile shukrani zisizo na kifani ni kwake msimamizi wangu Dkt Jackline N. Murimi kwa 

mawaidha na ushauri wake wenye busara na mwongozo wake mwema nilioufuata katika bahari 

hii ya kiusomi. Nampa hongera kwa namna alivyopitia sura mbalimbali ya kazi yangu kwa 

umakinifu wa hali ya juu ili niweze kuwasilisha kazi aali. 

Aidha, nawashukuru wahadhiri mbalimbali katika Idara ya Kiswahili katika Chuo Kikuu cha 

Mount Kenya kwa ushauri wao wa kitaaluma. Mwongozo mlionipa katika harakati zangu za 

kujipatia shahada ya uzamili hauwezi kumithilishwa na chochote. Miongoni mwao ni Dkt Alex 

Umbima na Dkt Stanley Adika. Ustadi wenu na weledi wenu ulinitia moyo kutaka kuendelea tena 

na tena.  

Kwa wenzangu tulioabiri safari hii ya kiusomi pamoja Faith Kathure na Judy Muli ninawapa 

shukrani sufufu kwa kuwa tuliweza kuhimizana na kutiana moyo wakati hali haikuwa hali. 

Namshukuru sana Aloo R. kwa kunishika mkono wakati nilionyesha dalili za unyonge. Kwa wote 

walionisaidia kwa njia moja au nyingine nakushukuru sana tena mbarikiwe. 

 

 

 

 



 

 
 

vii 
 

UFAFANUZI WA ISTILAHI MUHIMU KATIKA UTAFITI HUU 

Jinsia ya kike – Sifa inayozibainisha nomino katika hali ya kike. 

Jinsia ya kiume – Sifa inayozibainisha nomino katika hali ya kiume. 

Nadharia – Taratibu, kanuni na misingi ambayo imejengwa katika muundo wa kimawazo kwa 

madhumuni ya kutumiwa kama kielezi cha kuelezea jambo. 

Nadharia ya Jinsia – Hakiki – Taratibu, kanuni na misingi inayotumiwa katika kuhakiki historia 

ya kifasihi ya watunzi wa jinsia mbalimbali. 

Ufeministi – Dhana iliyo na msingi kutokana na misukumo mikubwa pamoja na nia ya kupigania 

ukombozi wa jinsia ya kike kutokana na pingu za kiutamaduni, kijamii, kidini, kiuchumi na 

kisiasa.  

 

 

 

 

 

 

 

 

 



 

 
 

viii 
 

VIFUPISHO 

NACOSTI - Tume ya Kitaifa ya Sayansi, Teknolojia na Uvumbuzi. 

NACADA – The National Authority for the Campaign Against Alcohol and Drug Abuse. 

TUKI – Taasisi ya Uchunguzi wa Kiswahili. 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 



 

 
 

ix 
 

YALIYOMO 

 

UNGAMO ...................................................................................................................................... ii 

IKISIRI ......................................................................................................................................... iii 

IKISIRI ......................................................................................................................................... iii 

ABSTRACT .................................................................................................................................. iv 

TABARUKU .................................................................................................................................. v 

SHUKRANI .................................................................................................................................. vi 

UFAFANUZI WA ISTILAHI MUHIMU KATIKA UTAFITI HUU .................................... vii 

VIFUPISHO ............................................................................................................................... viii 

SURA YA KWANZA ................................................................................................................... 1 

1.0 Utangulizi ........................................................................................................................ 1 

1.1 Usuli wa Mada ..................................................................................................................... 1 

1.2 Suala la Utafiti ..................................................................................................................... 4 

1.3 Malengo ya Utafiti ............................................................................................................... 4 

1.4 Maswali ya Utafiti ............................................................................................................... 5 

1.5 Sababu ya Kuchagua Mada Hii ......................................................................................... 5 

1.6 Umuhimu wa Utafiti ........................................................................................................... 6 

1.7 Upeo na Mipaka ya Utafiti ................................................................................................. 7 

1.8 Msingi wa Kinadharia ........................................................................................................ 8 

1.9 Hitimisho ............................................................................................................................ 10 

SURA YA PILI ............................................................................................................................ 11 

MAPITIO YA MAANDISHI ..................................................................................................... 11 

2.1 Utangulizi ........................................................................................................................... 11 

2.2 Yaliyoandikwa Kuhusu Mada ......................................................................................... 11 

2.3 Hitimisho ............................................................................................................................ 20 

SURA YA TATU ......................................................................................................................... 21 

MBINU ZA UTAFITI................................................................................................................. 21 

3.0 Utangulizi ........................................................................................................................... 21 

3.1 Muundo wa Utafiti ............................................................................................................ 21 



 

 
 

x 
 

3.2 Wango la Utafiti ................................................................................................................ 21 

3.3 Uteuzi wa Sampuli ......................................................................................................... 22 

3.4 Eneo la Utafiti .................................................................................................................... 22 

3.5 Ukusanyaji Data ............................................................................................................ 22 

3.6 Uchungunuzi wa Data ................................................................................................... 23 

3.7 Maadili ya Utafiti .............................................................................................................. 23 

3.8 Hitimisho ............................................................................................................................ 24 

SURA YA NNE ........................................................................................................................... 25 

UCHANGANUZI WA DATA NA UFASIRI WA MATOKEO YA UTAFITI ..................... 25 

4.0 HISTORIA YA JOHN HABWE, ASSUMPTA MATEI NA AINA MBALIMBALI ZA 

UKANDAMIZAJI KATIKA MAISHA KITENDAWILI NA CHOZI LA HERI ................... 25 

4.1 Utangulizi ........................................................................................................................... 25 

4.2 Waandishi Wanaume na Wanawake .............................................................................. 25 

4.3 Historia ya John Habwe ................................................................................................... 26 

4.4 Historia ya Assumpta Matei ............................................................................................. 29 

4.5 Muhtasari wa Riwaya ya Chozi la Heri ........................................................................... 30 

4.6 Muhtasari wa Riwaya ya Maisha Kitendawili ................................................................. 30 

4.7 Aina Mbalimbali za Ukandamizaji wa Jinsia Tofauti Tofauti katika Riwaya ya 

Maisha Kitendawili na Chozi la Heri ...................................................................................... 31 

4.7.1 Utangulizi .................................................................................................................... 31 

4.7.2 Ukandamizaji wa Kijinsia katika Maisha Kitendawili ............................................ 44 

4.8 Namna Waandishi wa Kiume na wa Kike Wanavyokabiliana na Ukandamizaji katika 

Jamii Katika Riwaya ya Chozi la Heri na Maisha Kitendawili ............................................ 59 

4.8.1 Malezi ........................................................................................................................... 59 

4.8.2 Elimu ............................................................................................................................ 61 

4.8.3 Dini ............................................................................................................................... 62 

4.9 Hitimisho ............................................................................................................................ 63 

SURA YA TANO ........................................................................................................................ 65 

MUHTASARI, HITIMISHO NA MAPENDEKEZO ............................................................. 65 

5.0 Utangulizi ........................................................................................................................... 65 

5.1 Muhtasari wa Utafiti ......................................................................................................... 66 

5.2 Hitimisho ............................................................................................................................ 70 



 

 
 

xi 
 

5.3 Mapendekezo ya Utafiti Zaidi .......................................................................................... 70 

Marejeleo ..................................................................................................................................... 70 

KIAMBATISHO 1: BARUA YA NACOSTI ........................................................................... 74 

KIAMBATISHO 2: BARUA YA UTANGULIZI .................................................................... 75 

 

  



 

 
 

1 
 

SURA YA KWANZA 

1.0 Utangulizi 

Sura hii inatoa ufafanuzi wa kimsingi unaohusu usuli wa mada ya utafiti, tatizo la utafiti wetu, 

malengo ya utafiti huu, maswali yanayohusu utafiti huu, sababu ya kuchagua mada hii, umuhimu 

wa utafiti, upeo na mpaka wa utafiti huu, msingi wa kinadharia wa utafiti huu, yaliyoandikwa 

kuhusu mada ya utafiti huu, mbinu mbalimbali za utafiti na maadili ya utafiti. 

1.1 Usuli wa Mada 

Waandishi wanaume na wa kike wamekuwa wakibuni kazi mbalimbali kwa kipindi kirefu. Aidha, 

watafiti wengi wamekuwa wakifanya utafiti kuhusu suala la jinsia na uandishi wao ili kubainisha 

iwapo uandishi wa mwanamume ni tofauti na ule wa mwanamke. Kwa mujibu wa Eagleton (1986), 

si lazima mwandishi wa jinsia ya kike akiandika kazi yoyote ya kifasihi iwe inaakisi hali 

zinazokumba jinsia ya kike. Isitoshe, mwandishi wa jinsia ya kike lazima ajitenge na hisia zake 

anapoandika kama njia ya kufanya kazi hiyo iwe yakinifu. Eagleton anasisitiza kuwa kupitia njia 

hii, huenda tofauti bayana ikadhihirika kati ya mwandishi wa jinsia ya kike na yule wa kiume. 

Waandishi wa jinsia ya kiume na wale wa kike huangazia masuala mbalimbali ambayo yanakumba 

jamii kwa njia maalum. Aidha, kwa njia hii, watunzi hawa huwajenga wanaodhulumiwa katika 

jamii na kuwakuza kwa namna inayoonyesha mguso kama njia ya kuwateka wasomaji. Wanaunda 

mazingira mapya katika fasihi ambazo wanaandika na hata kutumia mbinu zinazomteka msomaji. 

Baarret (1986) anaeleza kuwa kuna tofauti kubwa katika uandishi wa jinsia ya kike na ule wa 

kiume. Anaendeleza mjadala huu kwa kusisitiza kuwa uandishi wa jinsia ya kiume ni wa kawaida 

tofauti na uandishi wa jinsia ya kike. Kwa mfano, lugha inayotumiwa na jinsia ya kike imejaa hisia 

tele tofauti na lugha ya jinsia ya kiume ambayo ina uthabiti. Kwa ujumla waandishi wa jinsia 



 

 
 

2 
 

totafuti tofauti hutofautiana kiuandishi kwa vile wana hali tofauti, vilevile wanaishi katika 

utamaduni tofauti. 

Waandishi wa jinsia ya kike hujadili kwa upekee matatizo ambayo hukumba jamii ikilinganishwa 

na wale wa kiume. Hivyo basi watunzi hawa wawili husawiri wanaokandamizwa na jamii kwa 

njia tofauti huku wakiwakuza na wakiwavutia wasomaji wao kwa njia tofauti. Watunzi hawa 

huunda ulimwengu mpya na kuwateka wasomaji wao kwa kutumia mbinu tofauti tofauti. 

Kazi za Woolf (1929) na Wollstonecraft (1792) ni moja kati ya kazi za kwanza ambazo zilitoa 

michango mikubwa katika kuzindua harakati za ukombozi wa jinsia mbalimbali katika jamii. Kwa 

upande mwingine Simon de Beauvoir alipiga hatua zaidi katika kushughulikia ukandamizaji wa 

jinsia tofauti tofauti katika jamii katika kazi yake ambayo inaitwa The Second Sex (1949). Mtafiti 

huyu aliuchukua mtazamo wa kiharakati. Katika kazi yake ameshughulikia asasi mbalimbali za 

kijamii ambazo zinachangia udhalilishaji ama udunishaji wa jinsia mbalimbali katika jamii. 

Baadhi ya asasi alizozitaja ni pamoja na; dini, utamaduni na ndoa.  

Simone de Beauvoir (1949) alikashifu mtazamo wa kiutamaduni ambao uliangalia jinsia ya kike 

kama kiumbe duni na kumwona jinsia ya kiume kama kielelezo katika jamii. Anaeleza kuwa 

utamaduni ambao wanakulia jinsia mbalimbali huchangia katika kuwadunisha hadi katika hali ya 

unyonge. Kwake Simon de Beauvoir, utamaduni unaweza kumlazimisha jinsia fulani kukubali 

kuwa kiumbe duni. Hivyo kufanya jinsia hiyo kukubali kuwa anaishi kama chombo ambacho 

kinatumiwa kuendeleza mifumo hasi ya kijamii. 

Asasi ya pili aliyoshughulikia ni asasi ya ndoa. Simon de Beauvoir anasema kuwa asasi hii 

hutumiwa kuwakandamiza jinsia mbalimbali. Kwa mfano asasi hii inasisitiza uwezo mkubwa 



 

 
 

3 
 

iliyonayo jinsia ya kiume dhidi ya jinsia ya kike. Kwake, jinsia ya kike anaonekana kama chombo. 

Isitoshe, asasi hii pia inasisitizwa na matamko mbalimbali ya kidini ambayo humweka jinsia ya 

kike chini ya utawala wa jinsia ya kiume. 

Ellman (1970) katika kazi yake Thinking about Women alishughulikia namna ambavyo jinsia ya 

kike ameelezwa katika kazi ambazo zimeandikwa na jinsia ya kiume. Aidha, ameangazia namna 

baadhi ya waandishi wa kike wanavyoendelea kuwasawiri wanawake wenzao kwa njia hasi katika 

kazi wanazoandika. 

Millet (1970) katika kazi yake Sexual Politics anasema kuwa muundo wa jamii na asasi za kijamii 

hushirikiana katika kuwakandamiza jinsia mbalimbali. Millet anasema kuwa wivu wa jinsia ya 

kike husababishwa na uwezo mkubwa aliopewa jinsia ya kiume na jamii. Hata hivyo watafiti 

mbalimbali wanakubaliana kuhusu mambo mbalimbali yanayohusiana na ukandamizaji katika 

jamii. Wanasisitiza kuwa jinsia mbalimbali wanakandamizwa na hata kunyimwa haki zao na jamii 

iliyo na mifumo ambayo inadhibitiwa na jinsia tofauti tofauti. Wanaeleza kuwa kuna haja ya jinsia 

mbalimbali kuungana ili wapiganie uhuru wao. 

Steady (2004) anafikiria kuwa labda dhana ya usawa wa kijinsia haitoshi kuelezea hali ya jinsia 

mbalimbali kwa ukamilifu. Anarai kuwa iwapo kauli hii itakubalika, itabidi jinsia mbalimbali 

waungane ili usawa huo ufikiwe. Hata hivyo, anasisitiza kuwa suala hili ni nadra sana kutokea. 

Steady (2004) anakariri kuwa suala kama vile uana, utabaka na rangi ni misingi ya utofauti baina 

ya jinsia mbalimbali. 

Mnamo mwaka wa 1970, miungano ya kupigania haki za kijinsia kule Ulaya ilishindwa 

kukubaliana ikiwa ukosefu wa usawa baina ya jinsia unasababishwa jinsia au uana. Wataalamu 



 

 
 

4 
 

kama vile Anfred (2004) walishindwa kukubaliana iwapo mabadiliko ya kisheria au siasa ama 

mabadiliko ya kijamii ndiyo yataweza kutatua migogoro iliopo baina ya jinsia mbalimbali. 

Utafiti huu unahakiki suala la usawiri wa ukandamizwaji kupitia kwa kulinganisha riwaya mbili 

tofauti zilizoandikwa na mwandishi wa kiume na yule wa kike. Hivyo basi, ninatumia riwaya mbili 

za jinsia ya kiume na kike zilizotungwa katika karne ya ishirini na moja; Maisha Kitendawili (John 

Habwe: 2007) na Chozi la Heri (Assumpta Matei: 2017). 

1.2 Suala la Utafiti 

Usawiri wa wahusika na matatizo katika jamii hushughulikiwa kwa njia tofauti na waandishi 

wanaume na wale wa kike. Inadaiwa kuwa waandishi wanawake hushughulikia kwa undani zaidi 

masuala ambayo ni nyeti na hata kuwasawiri wahusika wao kwa njia ambayo inateka hisia za 

wasomaji. Inaaminiwa kuwa watu ambao wanatengwa na kudhulumiwa na jamii zaidi ni 

wanawake. Hivyo basi, utafiti huu unachanganua jinsi wahusika mbalimbali waliotengwa na 

kukandamizwa na jamii wanavyosawiriwa katika macho ya waandishi wanaume na wanawake 

kwa kurejelea kazi za John Habwe na Assumpta K. Matei. 

1.3 Malengo ya Utafiti 

Utafiti huu uliongozwa na malengo manne yafuatayo: 

i) Kubainisha aina mbalimbali za ukandamizaji zinazoendelezwa katika jamii katika riwaya 

ya Maisha Kitendawili na Chozi la Heri. 

ii) Kuchanganua wanaoendeleza aina mbalimbali za ukandamizaji katika riwaya ya Maisha 

Kitendawili na Chozi la Heri. 



 

 
 

5 
 

iii) Kutathmini jinsi mwandishi wa jinsia ya kiume na mwandishi wa jinsia ya kike 

wanavyolijadili na kusawiri wahusika waliokandamizwa na jamii katika riwaya ya Maisha 

Kitendawili na Chozi la Heri. 

iv) Kujadili namna ya kukabiliana na ukandamizaji katika jamii kwa mujibu wa riwaya ya 

Maisha Kitendawili na Chozi la Heri. 

1.4 Maswali ya Utafiti  

Utafiti huu uliongozwa na maswali yafuatayo: 

i) Je, ni aina zipi za ukandamizaji zinazoendelezwa katika jamii katika riwaya ya Maisha 

Kitendawili na Chozi la Heri? 

ii) Je, aina mbalimbali za ukandamizaji zinaendelezwa na nani katika riwaya ya Maisha 

Kitendawili na Chozi la Heri. 

iii) Je, mwandishi wa jinsia ya kiume na mwandishi wa jinsia ya kike wanajadili na 

kusawiri vipi wahusika waliokandamizwa na jamii katika riwaya ya Maisha 

Kitendawili na Chozi la Heri? 

iv) Je, ukandamizaji wa aina mbalimbali unaweza kukabiliwa kivipi katika jamii kwa 

mujibu wa riwaya ya Maisha Kitendawili na Chozi la Heri. 

 

1.5 Sababu ya Kuchagua Mada Hii 

Kazi mbalimbali katika utanzu wa fasihi huangazia masuala mbalimbali ambayo yanaathiri jamii 

kama vile ubabe wa kiume kwa mwanamke na dhuluma dhidi ya jinsia ya kike. Kazi mbalimbali 

zinazozungumzia masuala yanayoathiri jamii huegemea sana upande wa dhuluma dhidi ya jinsia 

ya kike. Kazi hizi hazijashughulikia namna jinsia ya waandishi wa kiume na wale wa kike 



 

 
 

6 
 

wanavyoangazia wanajamii mbalimbali wanaokandamizwa. Kwa vile kipengele cha jinsia ya kike 

kimeangaziwa sana katika uhakiki mbalimbali za kifasihi kuna haja ya kuangazia jinsi waandishi 

wa kiume na wale wa kike wanavyoshughulikia vipengele vingine ambavyo vinawaathiri 

wanajamii. 

Kwa kuwa tafiti nyingi zinaonyesha kuwa jinsia ya kike imekandamizwa zaidi na kupewa nafasi 

ya pili baada ya jinsia ya kiume, tutachunguza namna jinsia tofauti tofauti wanavyosawiriwa na 

waandishi wa jinsia ya kike na wale wa kiume kupitia kwa ukandamizaji wa aina mbalimbali za 

kijamii kwa kuwa uwanja huu umetafitiwa na wahakiki wachache sana kufikia sasa. Isitoshe, 

tumewachagua mwandishi mwanamke na mwanamume kwa ajili ya kuchunguza kama 

wameangazia ukandamizaji wa jinsia mbalimbali kwa ujumla. 

Utafiti huu ulinuia kujaza pengo kwa kuonyesha changamoto ambazo huwapata wanajamii na 

wanaosababisha ukandamizaji huo kwa kunaangazia namna tunavyoweza kupata suluhisho ili 

kutatua ukandamizaji huu. Zaidi ya hayo, utafiti huu tuliuchagua kwa sababu tafiti nyingi za hapo 

awali zimechunguza pakubwa masuala yanayohusu ukandamizaji wa jinsia ya kike na kwa uelewa 

wetu hadi sasa hatujapata tafiti zinazolinganisha namna jinsia ya kiume na kike wanavyolinganisha 

ukandamizaji wa kijamii. Mwisho, utafiti huu unapanua mitazamo ya kuchunguza wanajamii 

wanaokandamizwa kupitia kwa waandishi wa jinsia ya kike na wale wa kiume Kazi zilizoteuliwa 

ni za hizi majuzi na hivyo watunzi wake wanashughulikia masuala ambayo yanazikumba jamii za 

kisasa. 

1.6 Umuhimu wa Utafiti 

Utafiti huu unamfaa mwanafasihi katika kupata maarifa kuhusu mwanajamii aliyetengwa na 

kuelewa kwa undani kazi mbalimbali zinazoangazia utetezi wa jinsia mbalimbali zilizotengwa 



 

 
 

7 
 

katika jamii. Kazi hii vilevile inatusaidia katika kuangazia na kuweka wazi namna ambavyo 

waandishi wa kike na wa kiume wanavyochangia katika kushughulikia masuala ya ukandamizaji 

wa jinsia mbalimbali na mambo yanayohusu jamii tunamoishi. Isitoshe, utafiti huu unachangia 

katika kutoa suluhu ya namna mbalimbali za kushughulikia suala la kukandamizwa kwa jinsia 

mbalimbali.  

Utafiti huu unachangia ufundishaji wa Kiswahili kwa kubainisha namna waandishi mbalimbali 

wanavyoangazia suala la ukandamizaji katika jamii, utatuzi wake na ujumbe unaopatikana 

kutokana na ukandamizaji wa kijamii. Kadhalika, utafiti huu unawaongezea wanafasihi uzoefu 

katika uhakiki wa kazi mbalimbali zinazoangazia ukandamizaji katika jamii. 

1.7 Upeo na Mipaka ya Utafiti 

Kuna riwaya kadha wa kadha za Kiswahili zinazoangazia masuala ya ukandamizaji na kutengwa 

kwa jinsia mbalimbali katika jamii. Hata hivyo, tumeteua riwaya mbili tu ambazo ni Maisha 

Kitendawili na Chozi la Heri. Riwaya hizi zimeandikwa na jinsia ya kiume na kike ili kuhakiki 

namna watunzi hawa wa jinsia hizi tofauti wanavyoangazia suala la ukandamizaji katika jamii. 

ninashughulikia waliokandamizwa kielimu, kisosholojia, kisaikolojia, kiutamaduni, kiuchumi, 

kiuongozi na kijinsia. Utafiti unaangazia vipengele hivi kama njia ya kuonyesha namna taasisi 

mbalimbali za kijamii zinavyoendeleza unyanyapaa baina ya wanajamii. Ingawa kuna kazi nyingi 

katika lugha ya Kiswahili zinazoangazia suala la ukandamizaji katika jamii, katika utafiti wetu, 

riwaya ya Maisha Kitendawili ya John Habwe (2007) na Chozi la Heri ya Assumpta K. Matei 

(2017) zitafaa zaidi katika utafiti wetu, kwa sababu riwaya hizi zinanisaidia katika kuafikia 

malengo yetu ya utafiti. Aidha, kazi hizi ni za karibuni na zimeangazia masuala ya ukandamizaji 

kwa mapana. 



 

 
 

8 
 

1.8 Msingi wa Kinadharia 

Utafiti huu uliongozwa na Nadharia ya Jinsia - Hakiki ambayo iliasisiwa na mfeministi Showalter 

Elaine katika mwaka wa 1840. Nadharia hii hutumiwa kuhakiki kazi za kifasihi zilizoandikwa na 

watunzi wa jinsia tofauti tofauti. Kwa mujibu wa Showalter, nadharia hii hutumiwa katika 

kuhakiki historia ya kifasihi ya watunzi wa jinsia mbalimbali. Anasisitiza kuwa kuna tofauti kubwa 

kati ya uandishi wa jinsia ya kiume na jinsia ya kike kwa kuwa watunzi wa jinsia ya kike huwa 

wanashughulikia matatizo ambayo ni ya kimsingi na kuwa matatizo haya hupuuzwa na watunzi 

wa jinsia ya kiume.  

Bali na nadharia hii kushughulikia jinsia, nadharia hii vilevile huangazia mawazo ya kindani ya 

jinsia mbalimbali. Showalter anasisitiza kuwa hadi karne ya ishirini kumekuwepo na taasubi ya 

kiume iliyojaa miongoni mwa wanajamii hivyo basi taswira na maadili ya jinsia ya kike 

imejengeka kwa mitazamo ya kifeministi sawa na utamaduni wa fasihi ya jinsia ya kike. Vilevile 

nadharia hii ilichipuka kutokana udadisi-saiko wake Sigmund Freud. Nadharia ya Jinsia - Hakiki 

ilichipuka kutoka kwa nadharia ya Ufeministi. Maendeleo ya nadharia hii yametokea katika 

awamu tatu. Awamu ya kwanza ni ‘awamu ya kike’ ambayo ilianza kati ya mwaka wa 1840 hadi 

1880. Awamu hii iliuhusishwa pakubwa na Gaskell Elizabeth na Eliot George.  

Kulingana na Showalter, wakati huu kulikuwa na watunzi wengi wanaume huku wale waandishi 

wa kike wakiwekwa pembeni. Aidha, walikuwa wamewekewa vikwazo kwa kuandika kazi za 

kifasihi zilizohusishwa na hali ya kijamii ambazo zinalingana na utamaduni wa jamii husika. 

Awamu ya pili ilikuwa na wahakiki kama vile Robins Elizabeth na Schreiner Olive. Awamu hii 

ilianzishwa kati ya mwaka 1880 hadi 1920 na ni hawamu iliyojulikana kama ‘awamu ya 



 

 
 

9 
 

ufeministi’. Wahakiki ambao wanahusishwa na awamu ya mwisho ni Mansfield Katherine na 

Rebecca West. Awamu hii ilirejelewa kama ‘awamu ya mwanamke’.  

Mhakiki Carol (1986) anaendeleza nadharia ya Jinsia Hakiki kwa kusema kuwa inainua jinsia ya 

kike na kumweka katika mizani sawa na jinsia ya kiume. Kwake, jinsia ya kike akibainishwa chini 

ya utambuaji wa mwandishi mwanamke ni sawa na kumdunisha kwa kuwa hakuna utambuzi wa 

mwandishi wa jinsia ya kiume. Kwa mujibu wa mhakiki huyu, uandishi wa kawaida ni wa jinsia 

ya kiume hata kama jinsia hii haijatambulishwa hivyo. Carol anasisitiza kuwa utambuzi wa aina 

hii haufai kutokea. Isitoshe, nadharia hii ya Jinsia – Hakiki itatusaidia katika kuleta usawa na 

nguvu sawa kati ya mwandishi wa jinsia ya kike na yule wa jinsia ya kiume.  

Jacobus (1986) katika kitabu chake The Difference of View: Women Writing and Writing about 

women anadai kuwa Nadharia ya Jinsia Hakiki huwasilisha uandishi wa kazi ya jinsia ya kike 

kama uandishi unaoendeleza furaha kuliko kutengwa kwa wale ambao wananyanyaswa na jamii. 

Mhakiki huyu anaendelea kwa kusema kuwa katika vipindi vya hivi karibuni ambapo jinsia ya 

kike amepata uhuru wa kujikomboa na kujieleza kutoka kwa pingu za jinsia ya kiume. Mtunzi wa 

jinsia ya kike anaweza kutumia uandishi wake ili kuonyesha ushindi wa watu waliotengwa hata 

kama wananyanyaswa. Showalter anaelezea kuwa uhakiki wa Jinsia – Hakiki unaendeleza kwa 

mapana uhakiki wa kazi zilizoandikwa na jinsia ya kiume na wale wa kike. Mhakiki huyu 

anathamini mwandishi wa kazi ya kifasihi kuliko kile ambacho mwandishi huyu amekiandika kwa 

sababu kwanza wanachunguza aliyetunga kazi inayohusika. Wanahakiki kazi kwa kutumia macho 

ya jinsia ya kike, vilevile wao huelewa kazi kupitia kwa jinsia ya mwandishi husika. 

Uafiti huu umetumia nadharia hii ili kuelewa namna watunzi hawa wa kike na wa kiume 

wanavyoandika na namna wanavyowasawiri wahusika tofauti tofauti hasa wale waliotengwa na 



 

 
 

10 
 

hata kukandamizwa. Nadharia hii ni muhimu katika kuonyesha upekee wa mwandishi wa jinsia 

ya kike na yule wa jinsia ya kiume anapojenga ulimwengu wa kifasihi katika kazi ambazo 

wanaziandika. Utafiti huu wa Jinsia Hakiki unaongozwa na mihimili hii: 

i. Historia ya fasihi ya mwandishi wa jinsia ya kiume na yule wa kike. 

ii. Kushughulikia matatizo ya kimsingi yanayowakumba mtunzi wa jinsia ya kiume na wa 

kike hayaepukiki. 

iii. Uendelezaji wa kufurahia zaidi ya utengano. 

iv. Kuonyesha ushindi kwa wale ambao wametengwa katika jamii hata ikiwa 

wanadhulumiwa. 

v. Kuonyesha jinsia mbalimbali ambao wametengwa. 

Mihimili hii inasaidia katika kuendeleza utafiti na hata kuhakiki data ya utafiti huu. Mihimili hii 

inasaidia katika kutambua matatizo yanayokumba jinsia mbalimbali. Utafiti huu umeweza 

kubainisha ukandamizaji wa aina mbalimbali unaotokea katika riwaya ya John Habwe na ya 

Assumpta Matei kupitia kwa mihimili hii. Vilevile tumeweza kutambua jinsi taasisi mbalimbali 

zinavyotatua ukandamizaji sawa na uliotokea katika riwaya hizi na hata kupendekeza mbinu za 

kimsingi zinavyoweza kutumiwa katika jamii ili kuzuia ukandamizaji katika jamii. 

1.9 Hitimisho 

Sura hii imeangazia utangulizi mfupi kuhusu kazi yetu. Vilevile nimeshughulikia vipengele 

mbalimbali vya sura hii na namna vipengele hivyo vitakavyotuongoza katika utafiti wetu. Aidha, 

utafiti umeshughulikia umuhimu wa utafiti katika somo la Kiswahili. Zaidi ya hayo utafiti 

umezungumzia nadharia ya utafiti ambayo ni Jinsia- Hakiki na mihimili wa nadharia hii. 



 

 
 

11 
 

SURA YA PILI 

MAPITIO YA MAANDISHI 

2.1 Utangulizi 

Sura hii imeangazia mambo mbalimbali yaliyoandikwa na wahakiki tofauti tofauti kuhusu mada 

ya utafiti. Aidha, imeshughulikia masuala tofauti tofauti yaliyoandikwa kuhusu jinsia katika fasihi 

kwa ujumla. 

2.2 Yaliyoandikwa Kuhusu Mada  

Schermerhorn (1960) katika kitabu chake Comparative Ethic Relations: A Framework for Theory 

and Research, anaelezea kuwa katika mataifa yote duniani ni lazima kuwe na waliotengwa. Aidha, 

wanajamii ambao hutengwa sana hutoka katika makundi madogo yaliyo na hali tofauti 

kiutamaduni. Hata hivyo, hali hizi ni za kudhaniwa kwani zimejengwa katika akili zetu kidini, 

kimawazo na kijamii. Kuwepo kwa kutengwa miongoni mwa wanajamii hutegemea mabadiliko 

mbalimbali yanayotokea kila mara katika jamii. Kazi hii ni ya manufaa kwetu kwa sababu 

ilitusaidia katika kuelewa waliotengwa katika jamii hata hivyo ni utafiti tofauti kabisa na utafiti 

huu kwa kuwa utafiti huu umejikita katika kuangazia waliokandamizwa katika riwaya ya Maisha 

Kitendawili na Chozi la Heri. 

Senkoro (1976) ameshughulikia namna tamaduni za kikoloni na wageni ambao walikuja katika 

maeneo ya Afrika Mashariki hapo mwanzo katika karne ya 18 hadi mwanzo wa karne ya 19 

ulivyoathiri uandishi wa kazi za kifasihi ya Kiswahili hasa riwaya. Anasema kwamba watunzi 

mbalimbali waliathirika pakubwa na tamaduni za kikoloni, kwa hivyo wakakandamizwa na 

wakoloni na hata wageni waliokuja. Ukandamizaji wa aina hii ni ule unaotokea katika kiwango 

cha juu zaidi kwa kuwa unatokea katika kiwango cha watunzi wa kazi za fasihi. Isitoshe, 



 

 
 

12 
 

anasisitiza kuwa mgogoro unaoshuhudiwa katika kazi za kifasihi hutokana na mfumo mpya wa 

kijamii ambao uliletwa na athari za utamaduni wa kigeni. Kazi hii ya Senkoro ilitusaidia katika 

kuelewa waliotengwa katika utamaduni wa wakoloni pamoja na viwango vyake. Vilevile utafiti 

huu umetusaidia katika kuelewa namna ambavyo watunzi wa Kiafrika wanavyoendeleza 

ukandamizaji huu hata baada ya uhuru kupitia kwa utunzi wao. Hata hivyo utafiti huu uliofanywa 

na Senkoro ni tofauti na wetu kwa kuwa utafiti huu umechunguza riwaya za Kiswahili 

zilizoandikwa na watunzi wa jinsia ya kike na wa kiume nchini Kenya. 

Mbughuni (1982) aliandika makala yanayohusu picha ya jinsia ya kike katika uandishi wa riwaya 

nchini Tanzania. Anasema kuwa mwanamke amesawiriwa kama mhalifu na mlaghai. Katika 

usawiri huu ameakisi usawiri wa mhusika ‘Hawa’ katika Bibilia kama mwakilishi wa uovu katika 

jamii. Mhusika huyu amesawiriwa kama mlaghai, mvuruga amani, mchoyo, mwongo n.k. Vilevile 

katika makala haya amemsawiri mwanamke kama mtu mwenye nafasi yake kama ya jikoni na 

vilevile ametawaliwa na mwanaume. Katika makala haya, mhakiki ameshughulikia usawiri wa 

mhusika wa jinsia ya kike na mtazamo wa mwandishi ambaye ni mwanamke kama 

unavyodhihirika katika kazi.  

Utafiti huu ni wenye utofauti na kazi tuliyofanya kwa vile yetu inaangazia namna jinsia ya kike na 

kiume wanavyowasawiri waliotengwa katika jamii. Kazi ya Mbughuni ni ya manufaa kwetu kwa 

sababu jinsia ya kike ni mwongoni mwa jinsia tunayoichunguza katika utafiti huu. Hivyo 

imetusaidia katika kuelewa namna ambavyo jinsia hii imekandamizwa katika jamii. 

Carole (1986) katika kazi yake Bad Government and Silly Literature anaelezea kuwa mwanamke 

au jinsia ya kike inapotambulishwa kama mtunzi tofauti basi ni kana kwamba anadunishwa. 

Kwake Carole, watunzi mbalimbali hufanana na hakuna yule wa jinsia ya kike au wa kiume. Hivyo 



 

 
 

13 
 

basi, watunzi wanapotambulishwa kwa misingi ya kijinsia basi tunamdumisha yule wa jinsia ya 

kike kwa kuwa watunzi ni watunzi tu. Utafiti wa Carole ni wa manufaa kwetu kwa sababu 

imetusaidia katika kuelewa namna ambavyo watunzi wanavyoangazia ukandamizaji katika jamii 

bila kuzingatia jinsia ya mtunzi huyo. Hata hivyo ni utafiti tofauti na wetu kwa sababu utafiti wetu 

unajikita katika vitabu au riwaya mbili za Kiswahili tofauti ambazo ni Maisha Kitendawili na 

Chozi la Heri. Vilevile nadharia iliyotumiwa katika utafiti huu ni tofauti na ule uliotumiwa na 

Carole. 

Chesaina (1987) kwa upande wake alichunguza umuhimu wa usawiriaji wa mhusika wa kike 

katika tamthilia zinazoandikwa Afrika. Anasema kuwa kuna tofauti mkubwa sana kuhusu jinsi 

wahusika wanawake wanavyosawiriwa na mtunzi wa kike na yule wa kiume. Kazi yake ni tofauti 

na utafiti huu kwa vile unajadili ukandamizaji kwa ujumla wake. Utafiti huu wa Chesaina 

imetuongoza katika kuhakiki namna ambavyo jinsia mbalimbali zinavyosawiriwa katika kazi za 

watunzi tofauti tofauti. Hata hivyo utafiti wetu umejikita katika kazi maalum za Kiswahili tofauti 

kabisa na utafiti wa Chesaina. 

Aidha, Mule (1991) alihakiki suala la wanawake katika tamthilia zilizotungwa katika Kiswahili 

ambazo zimeandikwa na wanawake. Alihakiki picha ya mwanamke ambayo imetokea katika 

tamthilia alizochagua. Anasema ya kwamba watafiti wengi ambao wameangazia suala la 

kusawiriwa kwa jinsia ya kike katika kazi za kifasihi wameelezea kuwa picha mbaya na ambazo 

zinawapotosha wasomaji wa fasihi hutokana na hoja kuwa watunzi wengi ni wa jinsia ya kiume. 

Anasisitiza kuwa watunzi hawa huwa wanawakilisha itikadi ambazo wanapata katika jamii 

ambazo wanakuzwa. Isitoshe, aliangazia iwapo kuna tofauti ya namna watunzi wa jinsia ya kiume 

na wale wa kike wanavyowasawiri wahusika wao katika kazi ambazo wanaziandika.  



 

 
 

14 
 

Utafiti huu unashughulikia vile watunzi wa jinsia ya kiume na wale wa kike katika jamii bila 

kutofautisha vile watunzi hawa wanavyosawiri na kuonyesha utofauti uliopo katika ukandamizaji. 

Utafiti huu umeonyoshe jinsi watunzi wanavyoangazia ukandamizaji. Utafiti huu ni wa manufaa 

mkubwa kwetu kwa kuwa umetusaidia katika kuelewa baadhi ya ukandamizaji unaowakumba 

jinsia mbalimbali katika jamii. Vilevile utafiti huu umewekea msingi utafiti tulioufanya. Hata 

hivyo, ni utafiti tofauti na uhakiki tulioufanya kwa kuwa utafiti wetu umejikita katika riwaya teule 

za Kiswahili ambazo ni pamoja na Maisha Kitendawili na Chozi la Heri zake Habwe na Assumpta. 

Isitoshe ni utafiti ambao umetumia nadharia ambayo ni tofauti na ile iliyotumiwa na Mule. 

Vilevile Wolf (1995) amezungumzia suala la kutengwa kwa mwanamke. Kwake Wolf, wanawake 

wamesawiriwa katika hali inayowafanya wamakinike zaidi ya wanaume kwani bila kufanya hivyo 

watakuwa na hisia ngeni kwa vile wanaakili za zinazowajali zaidi wale ambao wako karibu. 

Anaeleza kuwa mwanamke huegemea pande zote yaani upande wa anayenyanyasa na 

kunyanyaswa wakati anaandika kazi yake. Vilevile anasisitiza kuwa ni vigumu mwanamke kuwa 

mtunzi mkuu kwa vile hana uasili kamili kwa vile huwa wanawategemea hali ambazo 

zinawazunguka.  

Utafiti huu wa Wolf ni wenye manufaa kwa utafiti huu kwa vile umesaidia katika kuelewa namna 

mwanamke alivyotengwa katika jamii na visababishi vya kutengwa kwake. Pia utafiti huu 

umetusaidia katika kuelewa asasi mbalimbali za kijamii zinazochangia katika kutenga jinsia ya 

kike. Hata hivyo ni utafiti wenye utofauti na utafiti tulioufanya kwa vile utafiti wetu 

umeshughulikia namna ambavyo jinsia tofauti tofauti wamesawiriwa katika riwaya ya Maisha 

Kitendawili na Chozi la Heri. Vilevile utafiti huu umejikita katika nadharia tofauti kabasi na 

nadharia iliyotumiwa na Wolf. 



 

 
 

15 
 

Hali kadhalika Wagesa (1996) ameshughulikia namna mwanamke amekandamizwa kabla ya 

uhuru na baada ya uhuru barani Afrika. Anasema kuwa utatuzi kwa ukandamizaji wa mwanamke 

itapatikana kupitia kwa kuelimisha mwanamke kujipatia heshima na riziki au hata kujitegemea. 

Hivyo, watunzi wa kazi za kifasihi wanastahili kuwasawiri wanawake kama viumbe ambao 

wanajitegemea na walio na matumaini maishani.  

Utafiti uliofanywa na Wagesa ni wenye utofauti na utafiti huu kwa kuwa utafiti wa Wagesa 

ulijikita katika jinsia moja pekee ambayo ni jinsia ya kike. Hata hivyo ni wa manufaa kwa kuwa 

umetuwezesha kupata mwelekeo unaochukuliwa na wanajamii dhidi ya jinsia ya kike hasa baada 

ya uhuru na kabla ya uhuru. Vilevile utafiti uliofanya umeangazia jinsia mbalimbali wa umri 

tofauti tofauti na namna wanavyokandamizwa katika kazi za watunzi wa jinsia ya kiume na kike. 

Isitoshe utafiti huu umeangazia asasi mbalimbali za kijamii zinavyochangia katika ukandamizaji 

wa jinsia hizi tofauti. 

Isitoshe, Mboya (1997) ameshughulikia uumbaji upya wa mwanamke katika macho ya mtunzi 

Oludhe MCGoye katika riwaya Murder in Majengo, Coming’ to Birth, The Present Moment na 

Homing’ In. Kwa mujibu wa Mboya, mtunzi huyu anamchora jinsia ya kike kama kiumbe ambaye 

amepitia changamoto zilizoletwa na wanaume. Anasisitiza kuwa mwanamke anahukumiwa 

kihistoria inayomkandamiza na kumtenga na upangiaji wa uhuru. Aidha, mwanamke 

amekandamizwa na wanajamii walio na ubabedume wanaomwona kama kiumbe duni. Isitoshe, 

anaonekana kama anayekosa nguvu.  

Utafiti uliofanywa na Mboya ni tofauti na utafiti huu kwa kuwa hatulengi mwanamke pekee bali 

jinsi viumbe mbalimbali wanavyokandamizwa katika jamii. Utafiti huu wa Mboya umejikita 

katika riwaya mbalimbali lakini zilizoandikwa kwa Kiingereza na jinsia ya kike. Isitoshe ni utafiti 



 

 
 

16 
 

ambao umeangazia tu masuala mbalimbali anayoyapitia jinsia ya kike mikononi mwa jinsia ya 

kiume katika jamii. Hata hivyo ni utafiti wa manufaa kwa utafiti wetu kwa sababu tumeweza 

kuelewa namna ambavyo jinsia ya kiume inavyokandamiza jinsia ya kike katika jamii wanamoishi. 

Taasisi mbalimbali anazotumia jinsia ya kiume kumkandamiza jinsia ya kike pia zimeangaziwa 

na mtunzi huyu. Tunaweza kusema kuwa utafiti huu umeangazia ukandamizaji katika jicho moja 

bila kuangazia jamii mzima na watu wanaoishi huko. Hivyo basi utafiti wetu umechukua 

mwelekeo mpana mno kwa kuwa umeangazia jamii kwa ujumla wake huku ukiangazia kazi za 

jinsia ya kike na jinsia ya kiume na namna wanavyoangalia ukandamizaji wa jinsia zote za kijamii. 

Zaidi ya hayo Ogbu (1998) alishughulikia wanafunzi ambao wametengwa huku akiangazia athari 

mbalimbali ambazo zinaandamana na kutengwa kwake kimasomo. Alibainisha kuwa wanafunzi 

waliotengwa hufanya vibaya katika masomo kwa vile wamekandamizwa na wenzao. Katika utafiti 

huu, Ogbu amejikita katika kipengele cha elimu pekee. Utafiti huu ni wa Ogbu ni wenye faida kwa 

utafiti tulioufanya kwa vile umeangazia elimu kama mojawapo ya taasisi zinazotumiwa katika 

kumkandamiza jinsia mbalimbali za kijamii.  

Hata hivyo ni tofauti na utafiti tunaofanya kwa kuwa unashughulikia vipengele mbalimbali vya 

ukandamizaji katika jamii. Vilevile utafiti wetu umeangazia namna ambavyo watunzi wa jinsia 

mbalimbali wanavyoangazia ukandamizaji wa jinsia tofauti tofauti katika jamii. Vilevile ni utafiti 

ambao umeangazia jamii kwa ujumla wake bila kuwacha nyuma taasisi zingine. Isitoshe nadharia 

iliyotumika katika utafiti huu ni tofauti kabisa na ile iliyotumiwa na Ogbu. Hivyo basi ni utafiti 

wenye manufaa zaidi. 

Momanyi (1998) alichunguza vile mwanamke wa Kiislamu alivyosawiriwa katika ushairi wa 

Kiislamu. Alishughulikia namna mtunzi wa mashairi anavyomuumba mwanamke na sababu 



 

 
 

17 
 

inayomfanya amuumbe hivyo. Alihakiki tungo mbalimbali za mashairi alizoteua ili kutathmini 

anavyosawiriwa katika utungo huo. Utafiti wa Momanyi unasaidia katika kuelewa jinsi 

mwanamke wa Kiislamu anavyosawiriwa. Hivyo kupitia kwa utafiti huu tumeweza kuelewa 

sababu zinazochangia jinsia ya kike kusawiriwa namna au jinsi alivyosawiriwa. Hata hivyo ni 

utafiti ulio na utofauti na utafiti tulioufanya kwa kuwa utafiti tulioufanya unashughulikia jinsia 

mbalimbali za kiume na kike katika jamii. Isitoshe, utafiti huu umejikita katika dini zote za kijamii. 

Aidha, utafiti huu umeangazia namna ambavyo jinsia ya kike pamoja na ile ya kiume 

inavyoangazia ukandamizaji wa jinsia mbalimbali za kijamii. Hivyo basi ikilinganishwa na utafiti 

wa Momanyi, tunaweza kusema kuwa mawanda ya momanyi ni finyu tofauti na wetu. 

Kwa upande mwingine Zakaria (2001) katika uhakiki wake alishughulikia vile mwanamke wa 

Kiislamu alivyotengwa kibiashara. Zakaria alihakiki mwanamke wa Kiislamu aliyekatazwa 

kufanya biashara sokoni lakini anaendeleza biashara zake kisirisiri mtaani anamoishi. Alitambua 

kuwa mwanamke aliyenyimwa haki ya kufanya biashara hupata faida zaidi ya mwanamke huru 

anayefanya biashara yake hadharani sokoni. Kwa sababu wanawake wanaofanya biashara kisiri 

huonekana kama chombo kinachohitaji kuonewa huruma na chombo hiki hakiwezi kuleta mali 

mwiongoni mwa wanajamii.  

Utafiti wa Zakaria umeshughulikia mwanamke kutengwa kiuchumi na kidini. Utafiti huu ni wa 

manufaa kwetu kwa sababu umetusaidia katika kuelewa namna ambavyo mwanamke 

anavyotengwa kiuvhumi na kidini katika jamii. Hata hivyo ni utafiti tofauti na huu kwa kuwa 

utafiti huu unahusu namna waandishi wa jinsia mbalimbali wanavyozungumzia namna watu 

wanavyokandamizwa katika jamii katika riwaya ya Maisha Kitendawili na Chozi la Heri. Isitoshe, 

nadharia za tafiti hizi mbili ni tofauti. 



 

 
 

18 
 

Vilevile Isiaho (2001) anaeleza kuwa mwanamke amesawiriwa kuwili. Kwanza kama kiumbe 

mwenye kufuata maadili ya jamii yake kwa kiwango kikubwa na mwogofu na wa pili kama mtu 

mbaya anayechafua mazingira. Vilevile anaelezea kuwa mwanamke hashirikishwi katika shughuli 

za kiuchumi na zile zinazohusu jamii. Hili humfanya kutosimamia, hivyo basi ananyanyaswa na 

wanajamii wengine. Anatoa suluhisho la kumkomboa jinsia ya kike kwa kuwafunza watoto 

wasichana kuhusu namna ya kuishi katika jamii na kuitumikia.  

Utafiti wa Isiaho ni wenye utofauti na utafiti tulioufanya kwa vile utafiti tulioufanya umeangazia 

jinsi wahusika mbalimbali walivyokandamizwa kupitia kazi za watunzi wa jinsia tofauti tofauti. 

Vilevile tumeweza kuelewa namna ambavyo jinsia ya kike ilivyosawiriwa kama mwenye maadili 

na sababu zake. Isitoshe tumeweza kuelewa vigezo vinavyochangia jinsia ya kike kuharibu 

mazingira. Hivyo basi ni utafiti wenye manufaa kwa utafiti huu ingawa ueangazia jinsia ya kike 

pekee katika jamii bila kuuhusisha jinsia hizo zingine kama vile watoto na wanaume. 

Kimani (2003) alihakiki masuala ya kidhuluma juu ya mwanamke kama njia mojawapo ya masuala 

mengi ambayo yalishughulikiwa na watafiti. Alishughulikia kazi za riwaya na tamthilia. Mhakiki 

huyu alihakiki Rosa Mistika, Maumbile Si Huja, Mama Ee na Nguzo Mama. Mhakiki huyu 

alishauri utafiti zaidi ufanywe kwa kipengele cha ukandamizaji wa mwanamke kwa kuwa kuna 

visa vingi vya wanaume wanaodhulumiwa katika wakati wa kisasa. Anapendekeza kuwa utafiti 

zaidi ufanywe kuhusu kazi ambazo zimeandikwa katika wakati huu ili kuangazia namna suala hili 

linavyotokea. Utafiti huu umesadia katika kutambua dhuluma mbalimbali zinazowakumba 

wanawake katika jamii katika jamii mbalimbali. Hata hivyo ni utafiti tofauti na tulioufanya kwa 

kuwa utafiti huu umeangazia jinsia zote (jinsia ya kiume na jinsia ya kike). Isitoshe utafiti wetu 

umejikita katika riwaya mbili ambazo ni Maisha Kitendawili ya Habwe na Chozi la Heri ya 



 

 
 

19 
 

Assumpta. Utafiti wa Kimani ulijikita kwa tamthilia na riwaya tofauti na kazi yetu iliyojikita kwa 

riwaya mbili. 

Isitoshe Kobia (2004) anakariri kuwa kukombolewa jinsia ya kike katika jamii ya Kiafrika 

haupatikani bila kuuhusisha jamii yote kwa ujumla wakiwemo wanaume. Kwa mujibu wa Kobia, 

umoja unahitajika ili kuwakomboa jinsia ya kike pamoja na umuhimu wa ukombozi huu kwa kuwa 

ukombozi wake huleta uhuru wa jamii. Anasisitiza kuwa kuna umuhimu wa kumwelimisha 

mwanamke kwani atafunza watoto kuhusu utamaduni bora usiomdunisha mwanamke. Kwa hivyo, 

kumwelimisha mwanamke ni sawa na kufunza taifa lote kwa sababu msichana atakuwa mama 

ambaye atapata watoto na vilevile atakuwa mwalimu wa kwanza kwa hao watoto.  

Utafiti huu ni wenye utofauti na utafiti tulioufanya hata hivyo umetusaidia katika kuelewa namna 

ambavyo jinsia ya kike inavyostahili kukombolewa katika jamii kupitia kwa taasisi ya elimu. 

Utafiti huu haujaangazia namna ambavyo jinsia zote za kijamii zinavyoweza kujinasua kutoka 

katika suala hili la ukandamizaji jambo ambalo tumeliangazia kwa kifupi katika utafiti wetu. 

Isitoshe, utafiti wetu umezungumzia ukandamizaji wa jinsia mbalimbali na taaasisi zinazochangia 

katika kukandamizwa kwao kutoka kwa watunzi wa jinsia ya kiume na kike. Mwisho utafiti wetu 

umetumia nadharia tofauti na ile iliyotumiwa na Kobia katika utafiti wake. 

Wachira (2006) alichunguza picha ya jinsia ya kike na namna inavyotokea katika nyimbo za kisasa 

za kufoka. Alichunguza kazi za watunzi wa kike na kiume ili kuhakiki zaidi taswira ambayo 

anapewa mwanamke na watunzi hao ambao wanatumia mitindo ya kisasa wa rap. Aligundua kuwa 

msanii wa nyimbo hizi hajafaulu katika kuonyesha taswira ya mwanamke kamili ambaye 

anastahili kuigwa katika jamii. Utafiti wa Wachira ni muhimu katika kutuelekeza kuhusu namna 

jinsia ya kike inavyosawiriwa katika jamii. Hata hivyo ni utafiti tofauti na wetu kwa kuwa utafiti 



 

 
 

20 
 

tulioufanya unahusu vile jinsa ya kike na ile ya kiume inavyosawiriwa kama jinsia 

zinazokandamizwa katika jamii na watunzi tofauti tofauti. Vilevile utafiti wake ulijikita kwa 

nyimbo za kisasa tofauti na utafiti wetu unaojikita katika riwaya mbili za kisasa za Kiswahili 

ambazo ni pamoja na Maisha Kitendawili na Chozi la Heri za Habwe na Assumpta. 

Mwisho, Noordin (2008) ameshughulikia suala la waliotengwa huku akitumia nadharia ya 

kifeministi ya Kiislamu katika fasihi ya Kiswahili. Anasema kuwa jinsia ya kike katika jamii ya 

Kiislamu ana haki zinazolingana na za jinsia ya kiume hasa katika kipengele cha elimu 

inayonufaisha mtu binafsi na pia taifa. Katika kazi hii, mtunzi ameonyesha kuwa Ufeministi wa 

Kiislamu ulihusishwa na mwamko wa wanawake kidini kijamii na kwa msingi wa utamaduni. 

Nadharia hii imewezesha watu ambao wanatengwa kijinsia mwongoni mwa Waislamu na nguvu 

za kupata nafasi sawa na ya wanaume. Kazi hii aidha ilishughulikia hadithi fupi ya Uteuzi wa 

Moyoni ambayo iliandikwa na Rayya Timmammy. Utafiti huu ni wa manufaa kwa utafiti wetu 

hata hivyo ni utafiti uliotumia nadharia tofauti na wetu. 

Kazi hizi zilizoandikwa zinasaidia katika kutambua jinsi waliotengwa wanavyoonekana na jamii 

na namna ambavyo wanaumbwa na waandishi wa jinsia ya kiume na wa kike. Tafiti hizi vilevile 

zinasaidia katika kuelewa upekee wa waandishi wa kiume na wale wa kike ili kuelewa zaidi mbinu 

ambazo wanatumia katika kujenga ulimwengu wa kifasihi ambao wanaumba wakati wanaandika. 

Aidha, utafiti huu unasaidia katika kuelewa baadhi ya ukandamizaji unaopatikana katika jamii. 

2.3 Hitimisho 

Sura hii imeweza kuangazia yaliyoandikwa kuhusu mada kwa ujumla wake. Imeshughulikia 

yaliyoandikwa kuhusu mada katika ushairi na riwaya. Vilevile imezungumzia yaliyoandikwa 

kuhusu mada hii katika fasihi ya Kiswahili. 



 

 
 

21 
 

SURA YA TATU 

 

MBINU ZA UTAFITI 

3.0 Utangulizi 

Utafiti tulioufanya ulikusudia kuhakiki waandishi wa jinsia tofauti wanavyoangazia ukandamizaji 

wa kijamii katika riwaya za maisha kitendawili na chozi la heri. Kwa hivyo sura hii ime 

shughulikia mbinu mbalimbali za utafiti. Aidha maelezo mbalimbali yametolewa kuhusu muundo 

wa utafiti huu, wango la utafiti, usampulishaji, eneo la utafiti huu, mbinu zilizotumika katika 

ukusanyaji wa data ya utafiti, uchanganuzi wa data iliyokusanywa, njia za uwasilishaji wa matokeo 

na maadili ya utafiti yaliyozingatiwa. 

3.1 Muundo wa Utafiti 

Utafiti huu ambao tuliufanya ulichukua muundo wa kiufafanuzi ambapo ulijikita maktabani. Data 

ilikusanywa kutoka vyanzo anuai hususan vitabu, majarida, makala matini na tovuti. Isitoshe, 

taarifa kutoka tafiti za awali kuhusiana na mada na malengo ya utafiti huu zilirejelewa kwa misingi 

ya kuuboresha uelewa wa kina wa suala la utafiti. 

3.2 Wango la Utafiti 

Uhakiki wetu ulihusu waandishi wa jinsia tofauti wanavyoangazia ukandamizaji wa kijamii katika 

riwaya za Maisha kitendawili na Chozi la Heri. Data katika utafiti huu zilikusanywa kutokana na 

dondoo zilizochotwa kutoka katika riwaya mbili teule za Maisha Kitendawili na Chozi la Heri 

kwa misingi ya malengo ya utafiti. 

  



 

 
 

22 
 

3.3 Uteuzi wa Sampuli  

Utafiti huu ulitumia uteuzi wa sampuli ya kusudio. Mbinu hii ilisaidia katika kuteua riwaya ya 

Maisha Kitendawili na Chozi la Heri. Riwaya hizi mbili zimeandikwa na watunzi mwanamume 

na mwanamke ambao ni watunzi wa kazi za Kiswahili nchini Kenya. Riwaya hizi kwa kiasi 

kikubwa zinaangazia kukandamizwa na waliotengwa katika jamii na hata kupendekeza namna 

wanavyoweza kukombolewa. Riwaya hizi zimeteuliwa kwa misingi ya namna waandishi wa kazi 

hizi walivyowasilisha suala la ukandamizaji kwa njia ya kipekee. Isitoshe ni riwaya za karne ya 

ishirini na moja na zinajadili ukandamizaji kwa njia ya uwazi na undani zaidi. 

3.4 Eneo la Utafiti 

Utafiti ambao tuliufanya ulijikita katika fasihi andishi, utanzu wa riwaya. Ulishughuilikia 

waandishi wa jinsia tofauti wanavyoangazia ukandamizaji wa kijamii kwa kurejelea riwaya za 

Maisha Kitendawili na Chozi la Heri kwa kuongozwa na malengo ya utafiti. 

3.5 Ukusanyaji Data 

Utafiti huu ulikusanya data yake kutoka kwa riwaya ya Maisha Kitendawili na Chozi la Heri.  

Aidha, utafiti huu ulipata data yake kutoka mtandaoni, vitabuni, makala, maktabani na kwenye 

tasnifu. Ukusanyaji wa data ulifanywa kwa njia ya ukokotozi wa maandishi kutoka katika riwaya 

ya Maisha Kitendawili na Chozi la Heri. Utafiti ulitumia kalamu, madaftari, karatasi za kuandikia, 

tarakilishi na kinyonyi katika ukusanyaji wa data halikahdalika kunakilisha tuliyoyasoma kutoka 

kwa vitabu mbalimbali. Tarakilishi ilitumika katika kuhifadhi makala mbalimbali kutoka 

mitandaoni. Aidha kinyonyaji kilitumika kutoa makala kwa tarakilishi mbalimbali. 



 

 
 

23 
 

3.6 Uchungunuzi wa Data  

Data iliyochanganuliwa katika utafiti ilitoka kwa riwaya hizi mbili; Maisha Kitendawili na Chozi 

la Heri. Utafiti ulichanganua data hii kwa kutumia maelezo na tarakimu. Utafiti ulitumia mhimili 

wa nadharia ya Jinsia – Hakiki ambao ilisaidia katika kutambua upekee wa waandishi wa jinsia ya 

kiume na kike kuhusu jinsi wanavyowasawiri wanaokandamizwa na kutengwa katika riwaya hizi 

tulizochagua. Utafiti uliratibu asilimia ambayo kila riwaya inazungumzia ukandamizaji wa 

wahusika mbalimbali. Zaidi ya hayo, utafiti ulitumia maelezo na ufafanuzi kuwasilisha data 

iliyopatikana. Data hii ilisaidia kutathmini kama waandishi wa jinsia ya kiume na kike 

wanaangazia masuala ya ukandamizaji kwa njia sawa ama kwa njia tofauti. 

3.7 Maadili ya Utafiti 

Kwa mujibu wa Kumar (1999), maadili ni miongoni mwa vitu vinavyopaswa kuzingatiwa katika 

utafiti wowote ule. Omar (2015) akimnukuu Kumar anadai kuwa vipengele vinavyopaswa 

kuzingatiwa katika maadili ya utafiti ni kuomba kibali, kutunza siri za taarifa kutoka kwa 

watafitiwa, ridhaa ya wale wanaotafatiwa pamoja na kuchukua au kupiga picha. Hata ingawa 

utafiti tulioufanya ulikuwa wa maktabani, suala la maadili lilitiliwa maanani katika awamu zote 

kuanzia kuandaliwa kwa pendekezo letu la utafiti hadi ukusanyanji wa data na uwasilishaji wa 

matokeo ya utafiti. Katika utafiti huu, tulihakikisha kuwa tumepata barua kutoka Chuo Kikuu cha 

Mount Kenya. Vilevile, tuliomba kibali cha utafiti kutoka kwa NACOSTI. Isitoshe, machapisho 

yote yaliyonukuliwa katika kazi hii yametambuliwa kwa kuorodheshwa kwenye marejeleo kama 

ilivyo ada ya kukiri vyanzo vya taarifa zetu.   



 

 
 

24 
 

3.8 Hitimisho 

Sura hii kwa ujumla imeelezea utaratibu uliozingatiwa katika utafiti huu. Maelezo kuhusu muundo 

unaohusika wa utafiti, wango la utafiti huu, usampulishaji, maeneo ya utafiti, mbinu mbalimbali 

za kukusanya data, uchanganuzi wa data iliyokusanywa, kuwasilisha matokeo na maadili ya utafiti 

yaliyozingatiwa.  

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 



 

 
 

25 
 

SURA YA NNE 

UCHANGANUZI WA DATA NA UFASIRI WA MATOKEO YA UTAFITI 

 

4.0 HISTORIA YA JOHN HABWE, ASSUMPTA MATEI NA AINA MBALIMBALI ZA 

UKANDAMIZAJI KATIKA MAISHA KITENDAWILI NA CHOZI LA HERI 

4.1 Utangulizi 

Sura hii imezungumzia historia ya waandishi John Habwe, Assumpta Matei na tungo mbalimbali 

walizoandika kutoka miaka ya tisini (1990). Utafiti umejadili viwango vyao vya elimu na tajriba 

walizonazo katika uandishi wa tungo za kifasihi. Vilevile utafiti umejadili aina mbalimbali za 

ukandamizaji zinazoangaziwa na watunzi hawa katika kazi zao. Sura hii imeangazia tungo za 

Maisha Kitendawili na Chozi la Heri. Isitoshe, imeshughulikia namna ambavyo watunzi hawa 

wanavyokabiliana na ukandamizaji wa aina mbalimbali katika jamii zao. 

4.2 Waandishi Wanaume na Wanawake 

Waandishi mbalimbali wa jinsia ya kiume wamejitosa katika ulingo wa fasihi ya Kiswahili. 

Watunzi hawa wameangazia masuala mbalimbali yanayohusu jamii yakiwemo ukandamizaji wa 

jinsi tofauti tofauti katika jamii. Mtunzi wa kwanza wa jinsia ya kiume wa fasihi ya Kiswahili 

alikuwa Fumo Liyongo aliyetunga mashairi mbalimbali kama vile Sifa la Uta, Utungo wa Ndoto 

au Wimbo wa Mapenzi na kadhalika katika karne ya tisa na kumi.  

Kwa mujibu wa Mulokozi (1996), tungo mbalimbali za Kiislamu kama vile Hamziyya (1670) na 

Al-Inkishafi ni kati ya tungo zilizotungwa na wanaume. Kati ya mwaka wa 1770 hadi 1840 Muyaka 

bin Haji alitunga tungo mbalimbali za Kiislamu. Baadaye kazi tofauti tofauti za fasihi ya Kiswahili 

zilitungwa na hata zingine kutafsiriwa na waandishi wa jinsia ya kiume. Watunzi hawa ni pamoja 



 

 
 

26 
 

na; Shaaban Robert, Mwalimu Sikujua, Abu Bakari, na watunzi wengine wengi wa kisasa kama 

vile Kezilahabi, John Habwe, K. W. Wamitila, Ken Walibora na kadhalika. 

Kwa mujibu wa Jenner (2010), watunzi wa jinsia ya kike wamekuwa wametengwa katika kutunga 

kazi tofauti tofauti za fasihi hasa fasihi andishi. Hata kama watunzi wachache wa jinsia ya kike 

ndio wameandika kazi za kifasihi, wengi wao walichipuka katika miaka ya tisini na wakati huu 

ndio kazi zao zilianza kuchapishwa. Mwana Kupona na Mwana Lemba (1830-1865) ni kati ya 

waandishi wa jinsia ya kike wa Kiswahili walio maarufu. Walikuwa watunzi wa kwanza wa jinsia 

ya kike waliotunga ushairi wa Kiswahili. Mwana Lemba ni mwongoni mwa waasisi wa kwanza 

wa fasihi ya Kiswahili. Alikulia kisiwa cha Pate na ndiye mtunzi wa Utenzi wa Siri L’Asirari 

katika mwaka wa 1663 utungo ulio na beti 563. Utungo huu ndio utungo wa kale zaidi katika 

ushairi wa Kiswahili.  

Naye Mwana Kupona ndiye aliyetunga Utenzi wa Mwana Kupona katika mwaka wa 1858. Kwa 

mujibu wa Allen (1972), utenzi huu una beti 102. Mulokozi (1999:101) anaeleza kuwa utungo huu 

ulitungwa na Mwana Kupona ili kumshauri bintiye Mwana Hashima katika mwaka wa 1275 baada 

ya Kristo. Kwake Mulokozi, utungo huu ni wa kitamaduni na kimawaidha katika kipindi kile. Kwa 

sasa watunzi wengine wa jinsia ya kike wamejitokeza na wameandika tamthilia, riwaya, hadithi 

fupi na mashairi. Watunzi hawa ni pamoja na; Pauline Kea, Rayya Timammy, Assumpta Matei, 

Peninah Muhando na Clara Momanyi 

4.3 Historia ya John Habwe 

John Habwe kwa sasa ni profesa na tena mhadhiri wa Kiswahili kwa zaidi ya miaka 30 katika 

Chuo Kikuu cha Nairobi nchini Kenya. Mwandishi huyu alizaliwa mnamo mwaka wa elfu moja 

mia tisa sitini na mbili (1962) kule Emuhaya ulioko Mkoani mwa Magharibi na huko ndiko 



 

 
 

27 
 

alikokulia. Alipata elimu yake ya msingi katika shule ya Ebukhaya huku ya sekondari akipata 

katika shule ya Ebwali alikosomea kidato chake cha kwanza hadi cha nne. Baada ya masomo haya 

aliyoyapita, alijiunga na shule ya sekondari ya Kaptet ambayo kwa sasa inajulikana kama shule ya 

sekondari ya Tengecha. Katika shule hii aliyaendeleza masomo yake ya kidato cha tano na sita. 

Katika kipindi hiki cha masomo ya sendondari ndipo alipoanza kuimarika na kuipenda masomo 

ya Kiswahili. Suala hili lilimpelekea kusoma majarida, magazeti na vitabu vingi vilivyoandikwa 

kwa Kiswahili kama hatua za kujiendeleza katika somo hili. 

Walimu wake walimsaidia kukuza somo hili na hata kumhamasisha baada ya kubaini mapenzi 

yake katika somo la Kiswahili. Baada ya masomo ya sekondari, Habwe alipita na kujiunga Chuo 

Kikuu cha Nairobi. Chuoni alisomea Kiswahili na kuhitimu na shahada ya B.A katika Kiswahili 

mnamo mwaka wa 1984. Aliendeleza masomo yake ya uzamili na kuhitimu katika mwaka wa 

1988 na shahada ya Uzamili katika somo la Kiswahili. Utafiti alioufanya wakati huu ulihusu Amali 

Mtagusano wa maana na Jamii ya Wamvita. Aliajiriwa na kufundisha somo la Kiswahili kwa 

muda katika chuo hicho kuanzia mwaka wa 1995 hadi mwaka wa 1999 huku akiendelea na 

Shahada yake ya Uzamifu katika Isimu. 

Anatajriba na uzoefu mkubwa katika Sarufi na Fasihi ya Kiswahili. Mwandishi Habwe anaelezea 

kuwa alipata athari kubwa kutoka kwa wahadhiri na walimu wake ambao ni pamoja na Profesa 

Mohammed Bakari, Profesa Mohammed H. Abdulaziz ambao walikuwa wahadhiri katika Chuo 

Kikuu cha Nairobi. Isitoshe, aliathiriwa na Profesa Jay Kitsao na Bwanna Kadenge ambao kwa 

sasa ni marehemu. Anasisitiza kuwa mengi anayoyafanya ni kama walivyokuwa wanafanya.  

Utunzi wake umepata athari mkubwa kutoka kwa kazi za waandishi maarufu Leo Toistory na 

Profesa Euphrase Kezilahabi ambao wanaondoka Ughaibuni na Afrika Mashariki. Kazi zao 



 

 
 

28 
 

zilianza kumvutia tangu akiwa mwanafunzi na hadi wa leo haujakoma kumvutia. Anaelezea kuwa 

wao ni watunzi mashupavu na tena watajika wa sanaa kubilizi. Kila wakati anapotunga yeye 

hulenga kuvifikia viwango vyao au hata kuvipita. Profesa Habwe alikuwa mwenyekiti wa Idara 

ya Kiswahili katika Chuo Kikuu cha Nairobi kuanzia mwaka wa 2013 hadi 2016. Isitoshe, alikuwa 

mwenyekiti wa Idara ya Isimu na Lugha kwa miaka miwili katika chuo hicho. Vilevile ni mshauri 

wa mashirika mbalimbali yanayochapisha vitabu na taasisi mbalimbali za masomo nchini Kenya.  

Profesa Habwe ni mshauri wa watunzi wanaobuni kazi za kinadhari na watafiti wa vyuoni. Aidha, 

amewahi kuwa mhadhiri wa muda katika Chuo Kikuu cha Moi, Maseno na Catholic. Zaidi ya hayo 

amewahi kufanya kazi na mashirika mbalimbali yasiyo ya kiserekeli kama vile Umoja wa Mataifa, 

Shirika la Afya Duniani na Kamati ya tafsiri ya Afrika Mashariki. Kwa muda mrefu amekuwa 

mwenyekiti wa kipindi cha Lugha yetu na Mjadala katika radio ya Kenya Broadcasting 

Corporation (KBC).  

Profesa John Habwe ameshiriki katika utafiti na uandishi wa kazi nyingi za kifasihi, Isimu na isimu 

jamii. Baadhi ya kazi alizoziandika ni pamoja na: Hidaya (2018), Shujaa wa Taifa (2017), Hadaa 

la Nafsi (2014), Kovu Moyoni (2014), Pendo la Karaha (2014), Lulu ya Maisha (2013), Mikono 

ya Gondi (2012), Pamba (2011), Fumbo la Maisha (2011), Safari ya Lamu (2011), Siku ya Kheri 

katika Mwavyaji Roho na Hadithi Nyingine (2011), Ungamo la Janaha (2010), Uchochoro wa 

Mauti katika Mizungu ya Manabii na Hadithi Nyingine (2010), Mbunge katika Mizungu ya 

Manabii na Hadithi Nyingine (2010), Fumbo la Maisha (2009), Cheche za Moto (2008), Cheche 

za Moto (2008), Sofia Mzimuni (2008), Maisha Kitendawili (2007), Kasheshe la Mji katika Mimba 

Ingali Mimba (2006), Paradiso (2005), Mkimbizi katika Mayai Waziri wa Maradhi (2004), 



 

 
 

29 
 

Walicheka Kicheko katika diwani ya Mwenda Wazimu na Hadithi Nyingine (2000) na Maumbile 

si Huja (1995). 

Tungo hizi zinaangazia nyanja mbalimbali za maisha ya wanajamii hasa usawiri wa jinsia tofauti 

tofauti na ukandamizaji wa jinsia hizi katika jamii. John Habwe ni mmoja kati ya waandishi wa 

kiume walioweza kuandika kazi kadha kuhusu nafasi ya jinsia mbalimbali katika jamii. 

Tumetumia utungo wa Maisha Kitendawili (2007) ili kuangazia mtazamo wa mwandishi huyu 

kuhusu jinsia anavyowashughulikia jinsia tofauti tofauti wanaokandamizwa katika jamii. 

4.4 Historia ya Assumpta Matei 

Assumpta sasa hivi ni daktari na afisa mkuu wa mtihani katika baraza kuu la mtihani nchini Kenya. 

Assumpta Matei ni mwandishi na mwalimu mwenye uzoefu mkubwa katika kufundisha lugha na 

fasihi ya Kiswahili katika vyuo vikuu na shule za sekondari nchini Kenya. Kati ya taasisi alizowahi 

kufundisha nipamoja na; Catholic University of East Africa na shule ya wasichana ya Kenya High. 

Aidha, ameshiriki katika majopo mbalimbali ya kukuza, kutekeleza na kutathmini mitaala ya elimu 

nchini Kenya. Baadhi ya kazi alizoziandika ni pamoja na; Kurunzi ya Kiswahili: Kitabu cha 

Mwanafuzi (2018), Chozi la Heri (2017), Darubini ya Isimujamii: Ufafanuzi Kamili wa Sarufi ya 

Kiswahili: Maswali na Mazoezi (2014) na Fani ya FasihiSimulizi kwa Shule za Upili (2011). 

Kazi hizi za Assumpta zimeangazia nyanja tofauti tofauti kuhusu maisha ya wanajamii hasa 

ukandamizaji wa jinsia mbalimbali katika jamii. Mtunzi huyu ni mmoja kati ya watunzi wa kike 

walioweza kuandika kazi mbalimbali kuhusu nafasi ya jinsia tofauti tofauti katika jamii. 

Tumetumia riwaya ya Chozi la Heri (2017) ili kuhakiki mtazamo wake katika kuangazia jinsia 

mbalimbali wanaokandamizwa katika jamii. 



 

 
 

30 
 

4.5 Muhtasari wa Riwaya ya Chozi la Heri 

Riwaya ya Chozi la Heri ni kazi ya fasihi andishi iliyoandikwa na Assumpta K. Matei. Riwaya hii 

ni kazi inayoangazia tamaa kubwa inayotokea ambayo inahusu kumiliki nyenzo mbalimbali za 

wanajamii za kujiinua kisiasa na kiuchumi. Tamaa hii inachangia katika kusambaratika katika 

asazi mbalimbali za kijamii na hata muundomsingi wa mshikamano wa wanajamii. Maazimio ya 

wanajamii ambayo wanashindwa kuafikia yanachangia katika kuzua hali ya kuvunjikiwa kwa 

wanajamii hawa hasa kiroho. Hata hivyo, baada ya kazi nzito wanaoshiriki wanajamii, kunatokea 

jamii mpya iliyo na watu wenye matumaini na usawa wa hali ya juu. 

4.6 Muhtasari wa Riwaya ya Maisha Kitendawili 

Riwaya ya Maisha Kitendawili ni fasihi andishi ambayo imeandikwa kwa lugha ya mguso na 

mnato na John Habwe. Riwaya hii inashughulikia machafuko ya kisiasa inayotokea katika jamii 

baada ya matabaka mbalimbali ya kijamii kushiriki katika ugomvi. Vilevile riwaya hii kwa kiasi 

kikubwa imeangazia masuala ya usasa na ukale. Isitoshe, riwaya hii imeangazia masuala ya 

mahaba yanayotokea chuoni wakati wanafunzi wanapoendeleza masomo yao. Zaidi ya hayo, 

kutokana na masuala haya ya machafuko ya kighasia na elimu, jamii inafikia mwamko mpya 

ambapo matabaka mbalimbali wanaonekana kuwa wenye usawa na furaha mwingi. Isitoshe jamii 

hii inakuwa yenye matumaini na amani. 



 

 
 

31 
 

4.7 Aina Mbalimbali za Ukandamizaji wa Jinsia Tofauti Tofauti katika Riwaya ya Maisha 

Kitendawili na Chozi la Heri 

4.7.1 Utangulizi 

White na Couzens (1984:148) anasema kuwa watunzi ni wanajamii wanaotoka katika jumuiya 

maalum. Kama wanajamii, basi wanatarajiwa kueleza kwa njia ya wazi malalamiko na matatizo 

ya watu wao. Vilevile wanatarajiwa kuweka wazi matamanio walionayo ambayo ni ya pamoja. 

Waandishi wa fasihi ya Kiswahili ndio macho ya jamii mbalimbali. Wasanii hawa hutoa taswira 

kamili ya migogoro ama mafanikio yanayoyakumba jamii yao katika maisha ya kila siku. Watunzi 

mbalimbali wa fasihi ya Kiswahili wameangazia masuala ya ukandamizaji wa jinsia tofauti tofauti 

katika kazi zao. Suala hili lina ukweli ambao haupingiki kwa vile tunayashuhudia katika uhalisi 

wa maisha yetu ya kila siku. 

Kwa kutumia Nadharia ya Hakiki – Jinsia, ukandamizaji wa jinsia tofauti tofauti unatokea kwa 

njia ya wazi. Suala hili linatokana na itikadi, desturi, historia na mila za jamii za Kiafrika. Katika 

sura hii, tunaangazia aina mbalimbali za ukandamizaji wanazozipitia jinsia mbalimbali katika 

riwaya teule za Kiswahili. Aidha, tunajadili sababu ambazo zinaleta hali hii ya ukandamizaji wa 

jinsia tofauti tofauti.  

4.7.1.1 Ukandamizaji wa Kijinsia katika Chozi la Heri 

Kuna ukandamizaji wa aina mbalimbali katika riwaya ya Chozi la Heri. Ukandamizaji huu ni 

pamoja na: 



 

 
 

32 
 

4.7.1.2 Vifo, Misiba, Mauaji na Majonzi 

Jinsia tofauti tofauti hukabiliwa na ukandamizaji wa kuuawa na viongozi, wanasiasa, wanaume na 

hata wanawake wengine. Mauaji haya yanatokana mara nyingi na yale majukumu jinsia 

mbalimbali wamepewa na jamii kama vile walinda familia, wakombozi, watetezi wa jamii, watega 

uchumi na walinzi wa jamii. Majukumu haya yanafunzwa kwa jinsia mbalimbali kutoka wakiwa 

wachanga hadi wanapokuwa wazima na hata kupewa majukumu katika jamii.  

Katika riwaya ya Assumpta Chozi la Heri (2017), tunamkuta mhusika daktari Ridhaa akiwa 

amezidiwa na majonzi makubwa ambayo yanatokana na misiba mikubwa ambayo imemkumba. 

Jumba la Ridhaa la kifahari limeteketea moto huku watu wa jamii yake wakiungua humo. Katika 

mikasa hii, mkewe Terry pamoja na wanawe wawili Tila na Mukeni. Jumba la daktari Ridhaa 

liliungua moto lote kukabaki tu kiunzi na majivu na mashizi. Mtunzi anaeleza kuwa hakuna 

kilichookolewa.  

Ridhaa alisimama kwa maumivu makali, mikono kairudisha nyuma ya mgongo wake 

uliopinda kwa uchungu. Macho yake yaliyotanda ukungu alikuwa kayatunga juu angani, 

akitazama wingu la moshi lililojikokota kwa kedi na mbwembwe; wingu lililomnywesha na 

kumkumbusha ukiwa aliozaliwa nao na ambao alihofia kuwa angeishi na kuzikwa kwao. 

Mara aligeuka, akawa anatazamana ana kwa ana na tunari la moto ambalo lilikuwa 

linaliteketeza jumba lake la kifahari huku likimfanyia tadi kana kwamba linamhakikishia 

kuangamia tena kwa nguvu zake. (Uk.1) 

Zaidi ya haya, tunaarifiwa kuwa Daktari Ridhaa alikuwa amepoteza majumba yake ya biashara 

kwa moto na pia kwa ubomozi wa kimaksudi kutoa nafasi kwa ujenzi wa barabara. Katika riwaya 

hii, mtunzi anaeleza kuwa Bw. Ridhaa ambaye alikuwa tajiri mkubwa wa kusifiwa amekuwa 

maskini kighafla. Tunaelezwa kuwa jamii ya Ridhaa ilikuwa imepatwa na msiba hapo awali wakati 

walipompoteza mwanao Dedan Kimathi aliyekuwa kitindamimba. Misiba hii, hasa ya hivi 

karibuni inayompiga Ridhaa mtawaliwa inamnyong’onyeza mwili na kumyeyusha matumaini yote 



 

 
 

33 
 

na anabaki kama kaka tupu. Misiba hii inayotokea mwanzoni mwa riwaya hii inatufanya sisi kama 

wasomi kujihisi kikamilifu na mhusika Ridhaa kwa njia ya huruma na kutukuzia shauku ya 

kufuatilia kisa chote ili tupate kufahamu hatima ya yote yaliyojiri baadaye. 

Fauka ya haya, msiba mwingine unaomwandama Ridhaa na hata kumwongezea simanzi zaidi 

unatokana na kukimbilia msitu wa Mto Mamba baada ya ghasia ambazo zinazuka baada ya 

uchaguzi mkuu nchini Uhafidhina. Ridhaa na familia zingine wanahamia msitu ulio katika sehemu 

ya mbali wanakolazimika kuanzisha makazi mapya yaliyo duni pamoja na shida zingine 

zinazoambatana na hali yao ya ukimbizi. Wanasakarika kwa njaa na ukosefu wa maji safi mbali 

na kutamauka. Jambo hili linatufanya tuzidi kumhurumia Ridhaa na wakimbizi wenzake pamoja 

na kutuangazia ushupavu wa Ridhaa wa kukabiliana na mikosi ya kidunia. Tunavutiwa katika 

kutamani uvumilivu wake na wenzake walio naye. Riwaya hii imejaa mifano tele ya mikasa 

inayotibua majonzi makuu nyoyoni mwa watu. 

4.7.1.3 Changamoto za Vijana 

Katika kazi hii, tunatumia neno vijana ili kurejelea watu waliopita umri wa utoto lakini 

hawajakomaa kiumri. Neno hili linasimamia vikundi viwili vya watu wa jinsia tofauti ndani yake. 

Hivyo, inawauhusisha wasichana na wavulana. Katika riwaya ya Chozi la Heri, vijana mbalimbali 

wamesawiriwa kama watu wanaopitia ama wanaokumbwa na changamoto tofauti tofauti 

kutegemea uana na jinsia yao. Vilevile kuna changamoto ambazo zinawakumba vijana wote kwa 

ujumla. 

Baadhi ya changamoto za kijumla zinazowakumba vijana ni pamoja na ukosefu wa ajira. 

Msimulizi katika ukurasa wa 21-24 anaelezea kuwa vijana wanapomaliza kusoma, wanakosa ajira 

na ile ambayo ipo aghalabu hutolewa kwa njia ya mapendeleo na kama huna mhisani basi pia huna 



 

 
 

34 
 

njia ya kupata ajira. Vilevile vijana wengi wanashauriwa ili waanzishe biashara zao wenyewe ili 

kujikimu ilhali hawana mtaji wa kuanzisha hizo biashara wala hawajapewa stadi kamili katika zile 

biashara huko masomoni. Hivyo, vijana wanabaki katika mtanziko. Wakati mwingine vijana 

hushauriwa kurudi mashambani kutoka mijini ilhali yale mashamba yanamilikiwa na matajiri ama 

walowezi kutoka nchi za nje ambao utawala unadai kuwa wanasaidiwa kuendeleza nchi ilhali 

ukweli ni kwamba wanainyonya nchi na kuwanyima wazawa nafasi za kutumia hiyo arthi. Jambo 

hili linafanya vijana kubaki maingainga pasipo cha kutegemea. 

Mja huyu alikuwa kavaa shati lililoandikwa ‘Hitman’ mgongoni. “Nyamaza wewe! Nyinyi 

ndio mliturudisha nyuma miaka yote hii. Mnatuhadaa kwa vishahada mnavyotupa vyuoni, 

vishahada ambavyo ni laana kwetu, tunuri hasa linalouchoma uwepo wetu. Mnatufunza 

kukariri nadharia bila kuwazia umuhimu wa kutupa umilisi na stadi za kutuwezesha 

kujitegemea na kuyadhibiti maisha yetu ya baadaye. Mtu anahitimu hata digirii tatu, kisha 

anapiga lami kwa miaka kumi bila kuwaza kuwa anaweza hata kujiajiri. Najua unaniona 

kuwa asiye na akili. Hata hivyo, hebu niambie, mtu ataweza vipi kujiajiri na hata njuga 

zenyewe za ujasirimali hajafungiwa chuoni? Isitoshe, hata wanaoweza kupapatisha huo 

ujasirimali watatoa wapi mtaji wa kuanzishia biashara? Wapo viongozi wanaopita 

wakipayuka, ‘Vijana turudini mashambani. Maeneogatuzi yenu yanahitaji mabarobaro 

kama nyinyi kulisukuma gurudumu la maendeleo.’ Hapa ndipo unashangaa utarudi 

kwenye shamba lipi na tangu hapo familia yako uliiacha ikiishi kwa msaada wa wale wale 

waliotoka mbali kule walikotoka, wakapewa maelfu kwa maelfu ya ekari, wakajenga 

viwanda na maduka ya biashara, wengine wakalima mashamba makubwamakubwa huku 

wakidai kuwa ni njia ya kuwahakikishia wenyeji hali ya kujitosheleza kwa chakula…” (Uk 

21-22). 

Vilevile vijana wamesawiriwa kama watu wanaopitia changamoto mbalimbali kama vile 

kutumiwa kwa vijana na wanasiasa mashuhuri kuzua ghasia ambazo zinawanufaisha hao matajiri 

waliomamlakani. Kwa mfano; ghasia za baada ya uchaguzi nchini Uhafidhina zinapoanza, vijana 

ndio wanaotumiwa kuzusha na kueneza vurugu, kuimba nyimbo za uchochezi, kubeba mabango 

katika maandamano, kutetea matajiri wanyanyasaji na hata kuchoma mali. Isitoshe, vijana 

wanakumbana na makali ya vyombo vya dola kama vile jeshi la polisi ambalo linawaangamiza 

kama inavyoelezwa katika kisa cha kusai amri (Uk. 24-25). 



 

 
 

35 
 

Baadaye ving’ora vilisikika kwa mbali. Yale malori ya kawaida yanayobeba askari 

almaarufu katika janibu hizi, ‘Penda Usugu Ujute’, yakaonekana yakielekeza mianzi ya 

pua karibu na walipokuwa vijana hawa, vitoza machozi vikahanikiza hewa ya asubuhi, 

polisi wakawa wanawawinga mabarobaro hawa kama kengewa wala vifaranga au ndege 

wala nafaka. Hata hivyo, mabarobaro hawa walioonekana kuwa na kasasi na maisha 

walikita ardhini kama mikuki iliyochomekwa hapo. 

“Hatung’atuki,” walisema huku wameinua mikono yao juu. Baada ya muda mfupi vifua 

vyao vilikabiliana na risasi zilizorashiwa vifua hivyo kama marashi, vifua vikawa havina 

uwezo dhidi ya shaba, vijana wakaanguka mmoja baada ya mwingine, wamekufa kifo cha 

kishujaa, wamejitolea mhanga kupigania ‘Uhuru wa Dhati’, kama walivyouita. Machozi 

yalinitiririka bila kuzuia. Niliwahurumia vijana hawa wakembe ambao walikufa kifo 

walichoweza kukiepuka. Niliihurumia nchi yangu ambayo ilielekea kushindwa 

kuwashawishi watu wake kutambua umuhimu wa usalama (Uk 24-25). 

Zaidi ya hayo, vijana wa kiume wametumiwa kulangua dawa za kulevya. Kwa mfano; Dick katika 

uk wa 120 anatumiwa na Bw. Buda kusafirisha na kueneza hizi dawa. Vijana wanalazimika 

kufanya hivyo kwa sababu ya kutekwa bakunja kama alivyo Dick ama wamepigwa na uromo au 

umaskini mpaka hawana namna nyingine ya kuishi. Mfano katika riwaya: 

“…Dick amesafirisha maelfu kwa maelfu ya vifurushi vya dawa hizi. Mwanzoni hakuwa 

mraibu wa dawa hizi lakini ilibidi ajizoeshe, kwa usalama wake mwenyewe, kwani mara 

nyingi ilibidi kuzimeza dawa zenyewe ili kwenda kuzitapika kwenye masoko ughaibuni. 

Hili lilitokea wakati mashine za forodhani zilipopata makali zaidi siku nyingine na 

kung’amua shehena ambazo zilikuwa zimeshonewa vibindoni!” (uk 120). 

Isitoshe, vijana wa kike nao wamesawiriwa kama watu wenye changamoto zao za kipekee kama 

vile kubakwa namna kijakazi Sauna anavyofanyiwa na babake wa kambo Maya katika ukurasa wa 

145 – 147. Naye msichana Zohali anapata uja uzito kama angali shuleni na hali ya unyanyapaa 

inamfika akiwa kwao inayomlazimisha kugura kwao na kuanza kutamba na dunia (Ukurasa wa 98 

– 101). 

Zohali aliendelea, ‘Maisha yangu yalianza kwenda tenge nilipojiunga na kidato cha pili. 

Unajua hali ya mtafaruku wa kuhisia inayowapata vijana katika umri huu. Niliikumbatia 

hali hii kwa papara za ujana, kutahamaki nikajipata nimeambulia ujauzito. Naikumbuka 

vizuri sauti ya mwalimu mkuu wakati alipotoa hukumu ya kifo. 



 

 
 

36 
 

“Dadake Zohali, samahani sana lakini uchunguzi unabainisha kwamba Zohali ni 

mjamzito. Nimekuita hapa ili uweze kumrejesha nyumbani. Akijifungua wazazi wake 

wanaweza kumtafutia shule nyingine,” Zohali aliingiza sauti nzito ya mwalimu mkuu. 

Kwa upande mwingine Mwanaheri anakumbwa na tatizo la kutengana kwa wazazi wake suala 

linalomfanya akose mtu wa kutegemea. Vijana wengi katika riwaya hii pamoja na watoto 

wanatatizo kubwa la kutokuwa na walezi wanapokuwa hawajafikia wakati wa kujitegemea. 

Mifano ni kama Umu, Dick, Mwaliko, Cynthia na kadhalika. Almuradi kuna changamoto tele za 

vijana katika riwaya hii ambazo suluhisho angalabu huwa kudura za Mwenyezi Mungu (Uk. 93-

98). 

“Nasikia mama yangu ametoka kwenye jamii ya Bamwezi, baba mnajua jamii yake bila 

shaka. Daima mama alichukuliwa kama mgeni, si katika boma let utu, bali pia katika kijiji 

kizima. Haikuwa ibra kumsikia nyanya akimrejelea mama kama Muki, yaani ‘Huyo wa 

kuja’, na kusema kwamba msichana Bamwezi, hata akiwa na umri wa miaka tisini ni 

msichana wa Bamwezi tu. Haya yalilengwa kumkumbusha kwamba yeye hakuwa wetu. 

Uhasama ulizidi baada ya vurugu za miaka mitano iliyopita. Nyanya alimwona mama 

kuwa chanzo cha kuharibiwa kwa mali yetu, kwamba ndiye aliyewafanya majirani zetu 

kutuchomea boma ili watuondolee gugu ambalo liliutia najisi utambulisho wetu. 

Nilimtazama mama akidhoofika kiafya kwa majonzi ya kutengwa na wale aliowadhania ni 

aila yake. Sikujua kilichokuwa kinamdhili siku hizo, ila nilisikia kuwa mlikuwa na mvutano 

kati yake, baba na nyanya. Mwanaheri alisafisha koo na kuendelea kwa sauti iliyolemaa. 

“Jahazi letu liligonga mwamba asubuhi moja nilipoamka na kupata kibarua juu ya meza 

ndogo iliyokuwa chumbani mwangu…” (uk. 94 – 95). 

4.7.1.4 Ukabila na Ubaguzi 

Suala la ukabila hurejelea mwenendo wa kutenga na mapendeleo unaoonyeshwa watu na ukoo 

fulani huku watu wengine wakipuuzwa. Kwa upande mwingine ubaguzi ni kitendo cha 

kuwapendelea kikundi fulani cha watu na kuchukiwa kwa wengine wasio wa kikundi hicho. Suala 

la ukabila na ubaguzi ni suala linalosawiriwa katika riwaya hii kupitia kwa wahusika mbalimbali. 

Misingi ya matukio mengi katika riwaya hii ni ukabila na ubaguzi. Kwa mfano, Ridhaa na familia 

yao wanapoletwa na baba yao kuishi katika eneo la Msitu wa Heri, wanapokelewa huko na kupewa 



 

 
 

37 
 

lakabu ya Wafuatao Mvua kwa maana ya waliohamia huko kwa ajili ya ukosefu wa mashamba 

kwao. 

 Lakabu hii inatumiwa kuwatenganisha na wananchi ambao ni wazawa wa eneo la Msitu wa Heri. 

Ridhaa anapokuwa shuleni anabainisha kuwa wanafunzi wenzake wanambagua kwa mujibu wa 

kabila lake kwa kumwita Mfuata Mvua. Masomo ya Ridhaa mwanzoni yanatatizika kidogo kwa 

hali hii lakini kwa bahati nzuri anapitia hiki kizingiti na kufaulu katika masomo. 

Ridhaa hakuwa mkazi asilia wa Msitu wa Heri. Alikuwa ‘Mfuata Mvua’ kama walivyoitwa 

walowezi na wenyeji kindakindaki. Hakupachagua mahali hapa, majaliwa yalitaka, na 

majaliwa yana nguvu! Baba yake yasemekana alikuwa na wake kumi na wawili. Unajua 

zama hizo hali ilivyokuwa! Mzee mwenye wake na wana wengi alihesabiwa kuwa mkwasi 

kwelikweli. Basi wake hawa hawakuchelea kutimiza amri ya maumbile, wakapania kuujaza 

ulimwengu! Ardhi ya Mzee Mwimo Msubili ikawa haitoshi kuyalelea madume yake ishirini. 

Iligawanywa hadi ikawa vikataa, ikalimwa na kupaliliwa mpaka ikachoka. Hatimaye Mzee 

Mwimo Msubili alijiona amekabiliwa na kibarua kigumu cha kuvilisha vinywa hivi 

kutokana na zao dogo alilolipata (uk 8). 

Mikasa ya kuchomeka kwa kasri la Bw. Ridhaa inahusiana na ukabila na ubaguzi, ni kama yeye 

na wengine wasio wa eneo hili wanalengwa kuangamizwa. Mchafuko unapozuka baada ya 

uchaguzi, watu kama vile Ridhaa, ndugu Kaizari, Selume, Kiriri na Kangata wanalazimishwa 

kuhama makazi yao na kukimbilia Msitu wa Mto Mamba na baadhi yao kuanzisha huko makazi 

mapya. Wanatimuliwa kutoka makazi yao na ‘Wafuata Mvua’. Hali hii inatatiza mshikamano na 

utulivu wa taifa. Kuyumba kwa taifa kunaletea raia shida nyingi mno zinazokwamiza kukua kwa 

taifa. 

Vilevile mtunzi amewasawiri jinsia mbalimbali kama watu wanaopitia ubaguzi tofauti tofauti. 

Suala hili linadhihirika kwa uwazi zaidi wakati wa uchaguzi ambapo mgombeaji wa kike Bi. 

Mwekevu Tendakazi anaishia kushinda dhidi ya mpinzani wake wa kiume Bw. Mwanzi. Jambo 



 

 
 

38 
 

hili linaleta mtafaruku mkubwa katika nchi kwa vile wanaume wengi hawakubali kuwa wanaweza 

kuongozwa na mwanamke japo amechaguliwa kihalali (uk 16-17). Kwa mfano: 

Siku ile baada ya kutawazwa kwa kiongozi mpya, mbingu zilishuka. Misukosuko 

inayoikumba nchi ya Uhafidhina na kuiletea maangamivu makubwa inatokana na ubaguzi 

wa kijinsia; kuna imani kuwa ni mwanamume tu anayeweza kuitawala nchi. Hii ni imani 

potovu kwa vile haina misingi ya kidemokrasia wala mantiki. 

Mtunzi vilevile amezungumzia suala la ubaguzi wa kitabaka pale ambapo Kimondo anamwambia 

Lunga na wanafunzi wenzake kuhusu namna kulivyoenea ubaguzi katika asasi za kiafya ambapo 

mgonjwa hawezi kutibiwa kwa sababu hayumo katika tapo la watu wenye stahiki ya kutibiwa 

katika kituo maalumu. Kimondo anatupa kauli ya daktari akimshauri muuguzi. 

“Daktari, Mwafrika mwenzako, anakukazia macho na kumwambia muuguzi, His father is 

a casual labourer. We cannot treat him. The company does not have any medical scheme 

for casual labourers. Muuguzi anayasikiliza maneno haya, na baadaye kuwa mkalimani 

wako, anadhani huelewi lugha hii. Sijui, Lunga, kama umewahi kujiuliza kama huduma 

bora za afya zinastahili tu kwa watoto wa walio nacho. Je, mwana wa kibarua, ambaye 

ndiye anayezalisha mali ya kuwezesha kuwepo kwa hiyo medical scheme, hastahili kupewa 

huduma ya matibabu? Naona umekuwa ukuni kwenye uchaga, unaoucheka ulio motoni,” 

Kimondo angekamilisha uzungumzi wake na kujipangusa matone ya jasho ambayo 

yangekuwa yametunga kipajani mwake bila kujali mtazamo wa wenzake ambao 

wangekuwa wanaisikiliza hotuba ya Lunga (uk 70). 

Katika mfano huu, mgonjwa anabaguliwa kitabaka, hawezi kupata matibabu kwa sababu kazi 

anayoifanya katika kampuni haiwezi kumpa bima ya kutosha ya kimatibabu. Isitoshe, mtunzi 

ameangazia tofauti baina ya Bw. Ridhaa anayeishi katika mtaa wa Afueni na mlevi Shamsi aishie 

katika mtaa wa Kazikeni ambao unaletwa na suala la utabaka ambapo Ridhaa anaonyeshwa kama 

tajiri huku Shamsi akisawiriwa kama maskini. 

Ridhaa anamtazama Shamsi akipita hapa kama afanyavyo kila siku. Mtaa anakoishi 

Shamsi si mbali na hapa, unaweza kusema Shamsi na Ridhaa ni majirani. Hili la kuwa 

jirani wa Shamsi limetokea baada ya miezi mingi ya fikira na tafakuri. Kwa kweli huu ni 

mwezi wa tatu tangu Ridhaa kuhamia kwenye mtaa wa Afueni. Afueni ni mtaa wa raia 

wenye kima cha juu kiuchumi. Mtu anapoutazama mtaa huu husalimiwa na majengo ya 



 

 
 

39 
 

kifahari ya ghorofa, yale ambayo yanaitwa katika janibu hizi ‘town houses’. Daraja kubwa 

limeutenga mtaa huu na mtaa wa Kazikeni ambako ndiko familia ya Shamsi na nyingine 

za aina yake zinakoishi. La! Haziishi, zinaambulia maisha ya kubahatisha tu. Ni mtaa 

wenye mabanda athari yaliyojengwa kwa udongo na mabati (uk 137-138). 

4.7.1.5 Masuala ya Ghasia 

Ghasia ni visa au kisa kinachoenda kinyume na utulivu na amani katika jamii. Hivyo ni mchafuko 

na vurumai katika jamii. Katika riwaya ya Chozi la Heri, wahusika wenye jinsia mbalimbali 

wanasawiriwa kama watu wanaoendeleza ghasia kadhaa wa kadhaa. Kwa mfano, baada ya 

uchaguzi ambao unashindwa na mgombezi wa uongozi Mwekevu Tendakazi, tunashuhudia visa 

vingi vya vurumai vinavyotibua amani na utulivu. Msimulizi anatuelezea yafuatayo; 

Kilichofuatia maneno haya (matangazo katika runinga) kilisikitisha. Niliwaona 

mabarobaro wamebeba mabango yaliyochorwa picha za mpinzani wa kiume ambaye 

alishindwa na Mwekevu katika uchaguzi. Wote walikuwa wakighani mkarara huu: Tawala 

Wahifidhina tawala, Mwanzi wetu tawala Wahifidhina tawala 

Mara hali ilibadilika, nikaona wote wameyazingira magari barabarani na kuanza 

kuyawasha moto kana kwamba wanayachoma mabiwi ya taka! Baadaye kulisikika vilio 

vya imani, binadamu akiomba kuhurumiwa na binadamu kaini, vilio ambavyo viliangukia 

masikio yaliyotiwa nta. Magari yaliwaka moto bila kujali kilichomo ndani. Moshi ulipaa 

mbinguni katika mstari mmoja kama kwamba unakwenda kumshtakia Mungu (uk 20). 

Mtunzi anaeleza kuwa vijana wanajitosa katika visa vya ghasia na utovu wa nidhamu ambapo 

wanachoma magari, wanapora maduka na hata kuwapiga watu. Nao polisi wanapofika kuna kuwa 

na umwagikaji wa damu. Ukosefu wa amani ambao unaletwa na vitendo vya ghasia vinavyoletwa 

na jinsia tofauti tofauti unasababisha maafa mengi, unaleta kusimama kwa biashara, unaharibu 

uhusiano baina ya majirani na marafiki, unasababisha watu kutoroka katika majumba yao huku 

wengine wakiuliwa. Vilevile jambo hili linasababisha vitendo vingine vya tandabelua na utovu wa 

amani. Zaidi ya hayo, kwa sababu ya ghasia mhusika kama vile Ridhaa na wenzake wanatorokea 

Msitu wa Mamba ili wajinusuru maana nchi yao haitawaliki. 



 

 
 

40 
 

Suala la ghasia vilevile linaendelezwa katika eneo la Msitu wa Mto Mamba wanakoishi wakimbizi. 

Baada ya wakimbizi kutamakani huko kwa kipindi fulani, kunazuka mtafaruku wa kitabaka baina 

ya wakimbizi mpaka jamii hii inasambaratika na kuguria kwingine. Visa hivi vya ghasia na 

ukosefu wa utulivu miongoni mwa wakimbizi vinatibua amani na kusababisha mtawanyiko wa 

watu (uk 74-77). 

Polepole uhasama ulianza kutishia kuisambaratisha jamii ya Msitu wa Mamba. Viongozi, 

kwa kuhofia kovu kuwa jeraha, walianza kampeni za kuwaelimisha raia kuhusu umuhimu 

wa kuishi kwa amani licha ya tofauti zao za kiusuli. Hata hivyo, hizi zilikuwa juhudi za mfa 

maji. Awamu ya kwanza ya vita vya wenyewe kwa wenyewe ilianza; walinda usalama 

walitumwa kukabiliana na mgogoro huo. Busara yao ya kuwasaka wahalifu kwa mitutu ya 

bunduki iliwaacha wengi wakiwa wafu, watoto wakabaki wanawasaka. 

Isitoshe, suala la ghasia limeshughulikiwa mwanzoni mwa riwaya hii wakati jamaa, familia na 

mali ya Bw. Ridhaa inapoteketezwa. Tukio hili ni mwongoni mwa matukio mengine mengi 

yanayoashiria ghasia katika utungo huu. Jambo hili limeshamiri katika riwaya ya Chozi la Heri 

kutoka mwanzo hadi mwisho. 

4.7.1.6 Matumizi Mabaya ya Siasa 

Wahusika mbalimbali wa jinsia tofauti tofauti wamesawiriwa kama watu wanaoeneza siasa mbaya 

katika riwaya hii. Siasa ni sehemu muhimu ya maisha ya watu katika jamii. Kupitia kwa mchakato 

wa kisiasa ambapo jamii inaweza kujipatia uongozi ambao ni bora. Siasa mbaya husababisha 

kutovumiliana, ghasia na ukosefu wa utulivu na maendeleo katika jamii. Katika riwaya ya Chozi 

la Heri, masuala ya siasa mbaya yameendelezwa na wahusika mbalimbali baada ya uchaguzi wa 

kiongozi mkuu katika taifa la Uhafidhina. Baadhi ya viongozi na raia wa kiume wanaamini wana 

imani potovu kuwa uongozi ni kitu kilichoumbiwa wanaume na kwamba wanawake hawana wasaa 

na shughuli hii ya siasa.  



 

 
 

41 
 

Upotovu huu unaendelezwa na watu wenye taasubi ya kiume unaongozwa na mtetezi wao mkuu 

Mwanzi ambaye ni miongoni mwa watu wanaosababisha maafa katika taifa la Uhafidhina. Watu 

kama hawa hawathamini demokrasia kwani demokrasia huamini kuwa uongozi bora hutokana na 

kura za raia wala sio utajiri, ubabe, usugu, jinsia, kabila au dini. 

Katika riwaya hii, siasa mbaya inaenezwa na jinsia mbalimbali wanaoeneza ukabila na ubaguzi. 

Sababu yake ni kwamba Wahifidhina hawajatambua kuwa binadamu wote ni sawa na wanahitaji 

kuishi pamoja kwa amani bila mawazo ya ukoo na mbari ya kila mmoja. Wanasiasa wa jinsia 

mbalimbali wanang’ang’ania kura za raia na hawajali kuwaelimisha kuhusu mambo yanayoleta 

mshikamano wa kijamii. Isitoshe, wanasiasa hawa wanatumia ngazi ya ukabila kupanda 

mamlakani kwa kuwafanya watu wa jamii moja wachukie wale wa jamii zingine. Hii ndiyo sababu 

panapotokea mwanya katika uongozi wa taifa, watu wanapigana na kufukuzana kwa misingi ya 

kikabila.  

Suala hili linawafanya jinsia mbalimbali kukataa ndoa za kuvuka mpaka wa kikabila kama vile 

kisa cha Lucia bintiye Kangata ambapo kulitokea pingamizi asipate kuolewa na mtu wa jamii ya 

Waombwe ambao walichukuliwa kuwa maadui wa Anyamvua. Kwa mfano: 

Utamwozaje mwanetu kwa mtu wa ukoo ambao huvaa nguo ndani nje? Ukoo ambao 

unazaa majoka ya mdimu ambayo hata kiporo cha juzi hayawezi kukupa? Alisikika ami ya 

Lucia akilalamika. “Hao Waombwe msemao ndio waliomkuza Lucia wakati ambapo 

nyinyi nyote mliniita kidengereka. Bwana Kiriri aliyadhamini masomo ya mabinti zangu 

licha ya kujua kuwa sisi ni Nyamvua. Mlikuwa wapi wakati huo? Hizo tofauti zinakuja sasa 

hivi? Si nyinyi mliokuwa hata mkipinga elimu ya mabinti hawa? Hamkusema kwamba 

kuwapeleka shule ni kufisidi rasilimali? Leo sasa mnamwona mwanangu ametononoka si 

haba, na kuwa Mungu amemfungulia milango ya heri, ndio mnamthamini?” Kangata 

akaiambia jamaa yake (uk 66-67). 

Vilevile katika jamii ya Ndugu Kaizari, mkewe Subira aliye Mbamwezi hakupendwa na watu wa 

jamii alimoolewa, ikachangia kusambaratika kwa ndoa ya Ndugu Kaizari. 



 

 
 

42 
 

“Nasikia mama yangu ametoka kwenye jamii ya Bamwezi, baba mnajua jamii yake bila 

shaka. Daima mama alichukuliwa kama mgeni, si katika boma let tu, bali pia katika kijiji 

kizima. Haikuwa ibra kumsikia nyanya akimrejelea mama kama muki, yaani ‘Hiyo wa 

kuja’, na kusema kwamba msichana wa Bamwezi, hata akiwa na umri wa miaka tisini ni 

msichana wa Bamwezi tu. Haya yalilengwa kumkumbusha kwamba yeye hakuwa wetu. 

Uhasama ulizidi baada ya vurugu za miaka mitano iliyopita. Nyanya alimwona mama 

kuwa chanzo cha kuharibiwa kwa mali yetu, kwamba ndiye aliyewafanya majirani zetu 

kutuchomea boma ili watuondolee gugu ambalo liliutia najisi utambulisho wetu. 

Nilimtazama mama akidhoofika kiafya kwa majonzi ya kutengwa na wale aliowadhani ni 

aila yake. Sikujua kilichokuwa kinamdhili siku hizo, ila nilikisia kuwa mlikuwana mvutano 

kati yake, baba na nyanya” (uk 94-95). 

Familia ya kina Ridhaa ilipohamia Msitu wa Heri ni kama jamii za huko zilikuwa na wahka 

uliopelekea wao kuitwa Wafuata Mvua ambayo inasawiri ubaguzi wa kikabila. Ni siasa mbaya 

inayochangia mtibuko wa amani katika jamii zinazohamia Msitu wa Mto Mamba ambapo 

kunazuka mgawanyiko na uhasama wa kitabaka. Siasa mbaya inadhihirika katika kisa cha riwaya 

hii inahusiana na umilikaji wa ardhi. Aidha, wakaaji wa Mto Mamba hawajali uhifadhi wa 

mazingira ambayo ni hatari kwa ardhi. Misukosuko inapozuka, wanahamishiwa kwingine na 

serikali lakini watu wajanja serikalini wanaendelea kutumia hili eneo kisiri. Ni kama utawala 

unashtukia tu kuwa, kumbe mazingira ya eneo hili yalikuwa hatarini na hata hivyo hauchukui 

hatua madhubuti ya kurekebisha.  

4.7.1.7 Kutowajibika 

Katika riwaya hii kuna baadhi ya wananchi wa Uhafidhina wanaosawiriwa kama watu 

wanaoshindwa kuwajibika mustakabali wa nchi yao na badala yake wanafuata kauli za kichochezi 

za wanasiasa kama Mwanzi ambaye anashikilia itikadi za kikale zisizo na mantiki katika dunia ya 

kisasa kama vile kuwa mtu wa kike hana wasaa na uongozi. Uchochezi wa wanasiasa kama hawa 

unatumbukiza taifa katika mitafaruku mibaya. Wafuasi wao hawataki kuwajibika bali 

wanawafuata kama vipofu na kulisukasuka taifa vibaya. 



 

 
 

43 
 

Baadhi ya wanawake waliosawiriwa kwa njia hasi katika riwaya hii ni pamoja na; Sauna, Naomi 

ambaye ni mkewe Lunga na mke wa Kiriri. Kwa mfano, kijakazi Sauna anawatorosha watoto Dick 

na Mwaliko. Aliyeajiriwa kuwatunza ndiye anayewapeleka utumwani. Huyu Sauna anashindwa 

kuwajibika katika jamii kwa kutumika kama nyenzo ya kuiletea jamii maafa ilhali kapewa kazi ya 

kuwatunza watoto. Naomi anasawiriwa kama mtu anayemtoroka mumewe Lunga pamoja na 

watoto kwa sababu zisizo na mantiki (uk 80-82). Hawa wahusika hawajibikii shughuli zao na 

wanaishia kuletea jamii majuto hata kupelekea watu wengine maafa. 

4.7.1.8 Kutengwa kwa Watoto 

Katika riwaya ya Chozi la Heri watoto wanasawiriwa kama jinsia iliyotengwa na wenzao haswa 

kutokana na hali kuwa wamejifunza haya kutoka kwa wazazi wao. Ridhaa akiwa mdogo alitengwa 

na watoto wenzake katika mchezo wa kuvuta kwa madai kuwa alikuwa mfuata mvua, alikuwa 

mwizi na aliwashinda mtihani japo alikuwa mgeni. Msimulizi katika ukurasa wa 1 – 11 anasisitiza 

kuwa kwa ajili ya malezi mema Ridhaa hakuwajibu alishitakia hali yake kwa mamake. Mama 

akamhimiza kuishi na wenzake bila ubaguzi. Akamwelekeza Ridhaa kuwa elimu ilipaswa kuleta 

umoja miongoni mwa wanafunzi wala si chuki. Watoto hawa walisisitiziwa na mwalimu wao 

kuhusu umuhimu wa umoja na tangu hapo kutengwa kwa Ridhaa kukakoma, akapata ufanisi 

mkubwa katika elimu. 

4.7.1.9 Watoto na Vijana Kuingizwa katika Ulanguzi wa Dawa za Kulevya 

Watoto na vijana mbalimbali katika riwaya hii wamesawiriwa kama watu ambao wanashirikishwa 

na hata kuuhusishwa katika biashara haramu ya kuuza na hata kutumia dawa za kulevya na 

matajiri. Vijana wa vyuo vikuu kwa kuwa na uhitaji waliangukia mtego wa kuuza dawa hizi na 



 

 
 

44 
 

pia kuzitumia (uk 142). Dick alihusishwa katika biashara hii akiwa na miaka kumi pekee. Akawa 

mraibu pia wa dawa hizi (uk 119 – 120). 

“Nasikia wanalewa kujipurukusha na hali duni ya maisha vyuoni. Wanasema kuwa 

gharama ya masomo imekuwa ghali, nayo halmashauri ya elimu inayotoa mikopo ya 

masomo haimudu kutosheleza mahitaji ya idadi kubwa ya wanafunzi wanaohitaji mikopo 

na ruzuku. Isitoshe, nasikia kwamba wanaoishia kupewa mikopo au ruzuku hizi ni watoto 

kutoka familia zinazojiweza kiuchumi huku wana wa maskini wakilazimika kufanya 

vibarua wakati wa likizo kujilipia karo na kugharamia mahitaji mengine. Wengine huwa 

mawindo rahisi ya matajiri wanaotafuta roho za kulangulia na kusafirishia dawa za 

kulevya ughaibuni,” Meko akachangia (uk 142). 

Miaka kumi ya adha na mashaka imepita. Sasa Dick emekomaa. Ilibidi akomae kwani 

ulimwengu haukuhitaji ‘mtoto wa mama’, kama alivyozoea kumwambia kijakazi Sauna 

ambaye alimtosa katika kinamasi hiki cha kulangua dawa za kulevya. Dick amesafirisha 

maelufu kwa maelufu ya vifurushi vya dawa hizi. Mwanzoni hakuwa mraibu wa dawa hizi 

lakini ilibidi ajizoeshe, kwa usalama wake mwenyewe, kwani mara nyingi ilibidi kuzimeza 

dawa zenyewe ili kwenda kuzitapika kwenye masoko ughaibuni. Hili lilitokea wakati 

mashine za forodhani zilipopata makali zaidi siku nyingine na kung’amua shehena ambazo 

zilikuwa zimeshonewa vibindoni! (uk 119 – 120). 

4.7.2 Ukandamizaji wa Kijinsia katika Maisha Kitendawili 

Suala la ukandamizaji wa jinsia mbalimbali linatokea katika riwaya ya Maisha Kitendawili. Jambo 

hili linatokea kwa njia mbalimbali katika riwaya hii. Mifano ni kama ifuatayo: 

4.7.2.1 Kutelekezwa kwa Mwanamke katika Ndoa 

Katika riwaya ya Maisha Kitendawili, jinsia ya kike amesawiriwa kama mtu aliyetelekezwa katika 

ndoa. Sababu yake ni kwamba majukumu yote yanayostahili kutekelezwa na jinsia ya kiume 

yametwikwa ama ni majukumu yaliyowachiwa jinsia ya kike. Suala hili ni kisababishi cha 

changamoto mbalimbali zinazowakumba wanawake katika ndoa katika jamii. Kwa mujibu wa 

Ayis (1979:9) jinsia ya kiume inatambulishwa na utamaduni katika ndoa kama jinsia inayostahili 

kulisha familia yake na kuwa kuna usalama wa watoto pamoja na mama yao. Hivyo basi, jinsia ya 



 

 
 

45 
 

kike hatarajiwi kuwachiwa majukumu yote ya kinyumbani kama vile kulisha familia yake kama 

anavyofanya jinsia ya kiume katika riwaya hii. 

Jinsia ya kiume kama vile Mzee Omar katika riwaya ya Maisha Kitendawili anatambulishwa kama 

jinsia isiyotekeleza wajibu wake wa kifamilia katika ndoa. Kwa kuwa mzee huyu alikuwa anaugua 

maradhi ya puma tangu utotoni, mkewe ndiye anayechukua wajibu ama majukumu yote ya 

kinyumbani. Vilevile mkewe Mzee Omari anajengwa kama jinsia inayotafuta hata hela za 

kumpeleka mumewe kwa Mganga Kalulu wakati anapozidiwa na maradhi. Mfano katika riwaya: 

Japo hakuwa na kazi na aliendeshwa na mkewe alikuwa mkulima madhubuti (uk. 32). 

Mwanamke mwingine anayetambulishwa kama jinsia iliyotelekezwa katika ndoa ni Rose. 

Mwanamke huyu anasawiriwa kama mchuma riziki katika familia yake kwa sababu mumewe hana 

uwezo wa kufanya hivyo. Rose anamsimulia Farida yafuatayo katika riwaya hii: 

“wajua nilikuwa katika umaskini wa kutosha. Baba yangu ana mkono mmoja na mama 

hana kazi. Mama ndiye anayejaribu kutulea. Kila siku tulikula mboga za majani mpaka 

jirani zetu wakatubandikia majina” (uk. 105). 

Isitoshe, Mama Josii ambaye ni muhsika katika riwaya hii pia anasawiriwa kama jinsia 

iliyowachiwa majukumu yo